Шат-сандарбха
Сандарбха шестая. Прити: любовь как цель6.110.2Джива Госвами
1089 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 6.110.2
॥
Деванагари

किं चालौकिकरसविदां प्राचीनानाम् अपि मतानुसारेण सिध्यत्य् असौ रसः । तत्र सामान्यतः श्रीभगवन्नामकौमुदीकारैर् दर्शितः । तस्य विशेषतस् तु शान्तादिषु पञ्चसु भेदेषु वक्तव्येषु श्रीस्वामिचरणैर् मल्लानाम् अशनिर् इत्यादौ ते पञ्चैव दर्शिताः । स्त्रीणां शृङ्गारः । समवयसां गोपानां हास्यशब्दसूचितनर्ममयसख्यस्थायी सख्यमयः प्रेयान् । ततस् तन्मते गोपानां श्रीदामादीनाम् इत्य् एवार्थः । पित्रोर् दयापरपर्यायवात्सल्यस्थायी वत्सलः । योगिनां ज्ञानभक्तिमयः शान्तः । वृष्णीनां भक्तिमय इति । तथा सामान्यप्रीतिमयरसश् च नॄणां दर्शितः । तत्राद्भुतत्वनिर्देशश् च सर्वस्यैव रसस्य तत्प्राणत्वात् शान्तत्वादिवैशिष्ट्याभावे तद् एव निर्दिष्टम् इति । यथाह धर्मदत्तः— रसे सारश् चमत्कारः सर्वत्राप्य् अनुभूयते । तच्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्य् अद्भुतो रसः । तस्माद् अद्भुतम् एवाह कृती नारायणो रसम् ॥ इति । ये तु मल्लादीनां रौद्रादिरसास् तत्रैव स्वामिभिर् अङ्गीकृतास् ते खलु प्रीतेर् विरोधित्वान् नात्रादृताः । तद् एतद् अलौकिकरसविन्मतम् । तथा कैश्चिल् लौकिकरसविद्भिर् भोजराजादिभिः प्रेयान् वत्सलश् च रसः सम्मतोऽस्ति । तथा चोक्तम्—स्नेहस्थायिभावः प्रेयान् । यथा— यद् एव रोचते मह्यं तद् एव कुरुते प्रिया । इति वेत्ति न जानाति तत्प्रियं यत् करोति सा ॥ इति । दम्पत्योर् अनयोः सख्यविशेषविवक्षया तद् इदम् उदाहृतम् । एवं— स्फुटं चमत्कारितया वत्सलं च रसं विदुः । स्थायी वत्सलतास्येह पुत्राद्यालम्बनं मतम् ॥ इत्यादि । तथा सुदेवाद्यैर् भक्तिमयश् चेति । किं च लौकिकस्य रत्यादेः सुखरूपत्वं यथाकथञ्चिद् एव वस्तुविचारे दुःखपर्यवसायित्वात् । तद् उक्तं स्वयं भगवता सुखं दुःखसुखात्ययः दुःखं कामसुखापेक्षा इति । तदीयः शमोऽपि शमो मन्निष्ठता बुद्धेः इति वदता तेनैवानादृतः । जुगुप्सादीनां तु सुखरूपता लौकिकैर् अपि द्वेष्या । तत्तन्निन्दा भागवतरसश्लाघा च श्रीनारदवाक्ये— न यद् वचश् चित्रपदं हरेर् यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् वायसं तीर्थम् उशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्य् उशिक्क्षयाः ॥ तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकम् अबद्धवत्य् अपि । नामान्य् अनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ इति । श्रीरुक्मिणीवाक्येऽपि— त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धम् अन्तर् मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर् विमूढा

Транслитерация (IAST)

kiṁ cālaukika-rasa-vidāṁ prācīnānām api matānusāreṇa sidhyaty asau rasaḥ | tatra sāmānyataḥ śrī-bhagavan-nāma-kaumudī-kārair darśitaḥ | tasya viśeṣatas tu śāntādiṣu pañcasu bhedeṣu vaktavyeṣu śrī-svāmi-caraṇair mallānām aśanir ity-ādau te pañcaiva darśitāḥ | strīṇāṁ śṛṅgāraḥ | sama-vayasāṁ gopānāṁ hāsya-śabda-sūcita-narma-maya-sakhya-sthāyī sakhya-mayaḥ preyān | tatas tan-mate gopānāṁ śrīdāmādīnām ity evārthaḥ | pitror dayāpara-paryāya-vātsalya-sthāyī vatsalaḥ | yogināṁ jñāna-bhakti-mayaḥ śāntaḥ | vṛṣṇīnāṁ bhaktimaya iti | tathā sāmānya-prīti-maya-rasaś ca nṝṇāṁ darśitaḥ | tatrādbhutatva-nirdeśaś ca sarvasyaiva rasasya tat-prāṇatvāt śāntatvādi-vaiśiṣṭyābhāve tad eva nirdiṣṭam iti | yathāha dharma-dattaḥ— rase sāraś camatkāraḥ sarvatrāpy anubhūyate | tac-camatkāra-sāratve sarvatrāpy adbhuto rasaḥ | tasmād adbhutam evāha kṛtī nārāyaṇo rasam || iti | ye tu mallādīnāṁ raudrādi-rasās tatraiva svāmibhir aṅgīkṛtās te khalu prīter virodhitvān nātrādṛtāḥ | tad etad alaukika-rasavin-matam | tathā kaiścil laukika-rasavidbhir bhoja-rājādibhiḥ preyān vatsalaś ca rasaḥ sammato'sti | tathā coktam—sneha-sthāyi-bhāvaḥ preyān | yathā— yad eva rocate mahyaṁ tad eva kurute priyā | iti vetti na jānāti tat-priyaṁ yat karoti sā || iti | dampatyor anayoḥ sakhya-viśeṣa-vivakṣayā tad idam udāhṛtam | evaṁ— sphuṭaṁ camatkāritayā vatsalaṁ ca rasaṁ viduḥ | sthāyī vatsalatāsyeha putrādy-ālambanaṁ matam || ity-ādi | tathā sudevādyair bhakti-mayaś ceti | kiṁ ca laukikasya ratyādeḥ sukha-rūpatvaṁ yathā-kathañcid eva vastu-vicāre duḥkha-paryavasāyitvāt | tad uktaṁ svayaṁ bhagavatā sukhaṁ duḥkha-sukhātyayaḥ duḥkhaṁ kāma-sukhāpekṣā iti | tadīyaḥ śamo'pi śamo man-niṣṭhatā buddheḥ iti vadatā tenaivānādṛtaḥ | jugupsādīnāṁ tu sukha-rūpatā laukikair api dveṣyā | tat-tan-nindā bhāgavata-rasa-ślāghā ca śrī-nārada-vākye— na yad vacaś citra-padaṁ harer yaśo jagat-pavitraṁ pragṛṇīta karhicit | tad vāyasaṁ tīrtham uśanti mānasā na yatra haṁsā niramanty uśik-kṣayāḥ || tad-vāg-visargo janatāgha-viplavo yasmin prati-ślokam abaddhavaty api | nāmāny anantasya yaśo'ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ || iti | śrī-rukmiṇī-vākye'pi— tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar māṁsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam | jīvac-chavaṁ bhajati kānta-matir vimūḍhā

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
किंkiṁБолее
चालौकिकcālaukikaже, немирской
रसrasaрасы
विदांvidāṁзнатоков,
प्राचीनानाम्prācīnānāmдревних,
अपिapiтакже
मतानुसारेणmatānusāreṇaмнению следуя,
सिध्यत्य्sidhyatyустанавливается
असौasauэта
रसःrasaḥраса.
तत्रtatraТам
सामान्यतःsāmānyataḥвообще
श्रीśrīшри
भगवन्bhagavan«Бхагаван-
नामnāmaнама-
कौमुदीkaumudīкаумуди»
कारैर्kārairсоставителями
दर्शितःdarśitaḥпоказана.
तस्यtasyaЕё
विशेषतस्viśeṣatasособо
तुtuже,
शान्तादिषुśāntādiṣuв шанте и прочих,
पञ्चसुpañcasuпяти
भेदेषुbhedeṣuразновидностях,
वक्तव्येषुvaktavyeṣuизложимых,
श्रीśrīшри
स्वामिsvāmiСвамина
चरणैर्caraṇairстопами
मल्लानाम्mallānām«для борцов
अशनिर्aśanirмолния»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
तेteте
पञ्चैवpañcaivaпять именно
दर्शिताःdarśitāḥпоказаны.
स्त्रीणांstrīṇāṁУ женщин —
शृङ्गारःśṛṅgāraḥшрингара.
समsamaРавных
वयसांvayasāṁлетами
गोपानांgopānāṁпастухов —
हास्यhāsya«хасья»
शब्दśabdaсловом
सूचितsūcitaуказанной,
नर्मnarmaшуткою
मयmayaполной
सख्यsakhyaдружбы
स्थायीsthāyīстхайи имеющая,
सख्यsakhyaдружбы
मयःmayaḥполная
प्रेयान्preyānпреян.
ततस्tatasОттого
तन्tanего
मतेmateмнении
गोपानांgopānāṁ«пастухов» —
श्रीदामादीनाम्śrīdāmādīnāmШридамы и прочих
इत्य्ityтак
एवार्थःevārthaḥименно смысл.
पित्रोर्pitrorУ родителей —
दयापरdayāpara«милосердие»
पर्यायparyāyaсинонимом
वात्सल्यvātsalyaватсальи
स्थायीsthāyīстхайи имеющая
वत्सलःvatsalaḥватсала.
योगिनांyogināṁУ йогинов —
ज्ञानjñānaзнанием и
भक्तिbhaktiпреданностью
मयःmayaḥполная
शान्तःśāntaḥшанта.
वृष्णीनांvṛṣṇīnāṁУ Вришни —
भक्तिमयbhaktimayaпреданностью полная
इतिitiтак.
तथाtathāТак же
सामान्यsāmānyaобщею
प्रीतिprītiлюбовью
मयmayaполная
रसश्rasaśраса
चcaже
नॄणांnṝṇāṁу людей
दर्शितःdarśitaḥпоказана.
तत्राद्भुतत्वtatrādbhutatvaТам дивности
निर्देशश्nirdeśaśуказание
चcaже —
सर्वस्यैवsarvasyaivaвсей именно
रसस्यrasasyaрасы
तत्tatеё
प्राणत्वात्prāṇatvātжизнью бытием;
शान्तत्वादिśāntatvādiшантности и прочего
वैशिष्ट्याभावेvaiśiṣṭyābhāveособости при отсутствии
तद्tadто
एवevaименно
निर्दिष्टम्nirdiṣṭamуказано
इतिitiтак.
यथाहyathāhaКак говорит
धर्मdharmaДхарма-
दत्तःdattaḥдатта:
रसेrase«в расе
सारश्sāraśсуть —
चमत्कारःcamatkāraḥизумление,
सर्वत्राप्य्sarvatrāpyвезде также
अनुभूयतेanubhūyateпереживается;
तच्tacтого
चमत्कारcamatkāraизумления
सारत्वेsāratveсутью бытии
सर्वत्राप्य्sarvatrāpyвезде также
अद्भुतोadbhutoдивная
रसःrasaḥраса.
तस्माद्tasmādПотому
अद्भुतम्adbhutamдивной
एवाहevāhaименно назвал
कृतीkṛtīискусный
नारायणोnārāyaṇoНараяна
रसम्rasamрасу»
इतिitiтак.
येyeКакие
तुtuже
मल्लादीनांmallādīnāṁу борцов и прочих
रौद्रादिraudrādiраудра и прочие
रसास्rasāsрасы
तत्रैवtatraivaтам же
स्वामिभिर्svāmibhirСвамином
अङ्गीकृतास्aṅgīkṛtāsприняты,
तेteте
खलुkhaluведь
प्रीतेर्prīterлюбви
विरोधित्वान्virodhitvānпротивностью
नात्रादृताःnātrādṛtāḥне здесь приняты.
तद्tadТо
एतद्etadэто —
अलौकिकalaukikaнемирской
रसविन्rasavinрасы знатока
मतम्matamмнение.
तथाtathāТак же
कैश्चिल्kaiścilнекоторыми
लौकिकlaukikaмирской
रसविद्भिर्rasavidbhirрасы знатоками,
भोजbhojaБходжа-
राजादिभिःrājādibhiḥраджею и прочими,
प्रेयान्preyānпреян
वत्सलश्vatsalaśи ватсала
चcaже
रसःrasaḥраса
सम्मतोऽस्तिsammato'stiпризнана есть.
तथाtathāТак
चोक्तम्coktamже сказано:
स्नेहsneha«приязнь
स्थायिsthāyiстхайи-
भावःbhāvaḥбхава —
प्रेयान्preyānпреян».
यथाyathāКак:
यद्yad«что
एवevaименно
रोचतेrocateнравится
मह्यंmahyaṁмне,
तद्tadто
एवevaименно
कुरुतेkuruteделает
प्रियाpriyāлюбимая»
इतिitiтак
वेत्तिvettiмыслит он;
नnaне
जानातिjānātiзнает она,
तत्tatчто ему
प्रियंpriyaṁлюбо,
यत्yatчто
करोतिkarotiделает
साsāона»
इतिitiтак.
दम्पत्योर्dampatyorСупругов
अनयोःanayoḥэтих
सख्यsakhyaдружбы
विशेषviśeṣaособость
विवक्षयाvivakṣayāвысказать желая,
तद्tadто
इदम्idamэто
उदाहृतम्udāhṛtamприведено.
एवंevaṁТак:
स्फुटंsphuṭaṁ«явно
चमत्कारितयाcamatkāritayāизумительностью
वत्सलंvatsalaṁватсалу
चcaже
रसंrasaṁрасою
विदुःviduḥзнают;
स्थायीsthāyīстхайи
वत्सलतास्येहvatsalatāsyehaватсальность её здесь,
पुत्राद्य्putrādyсын и прочие —
आलम्बनंālambanaṁопорою
मतम्matamпризнаны»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
तथाtathāТак же
सुदेवाद्यैर्sudevādyairСудевою и прочими —
भक्तिbhaktiпреданностью
मयश्mayaśполная
चेतिcetiже так.
किंkiṁБолее
चcaже:
लौकिकस्यlaukikasyaмирских
रत्यादेःratyādeḥрати и прочего
सुखsukhaсчастья
रूपत्वंrūpatvaṁобликом бытие —
यथाyathāкак-
कथञ्चिद्kathañcidнибудь
एवevaлишь,
वस्तुvastuсущества
विचारेvicāreпри рассмотрении
दुःखduḥkhaстраданием
पर्यवसायित्वात्paryavasāyitvātзавершаемостью.
तद्tadТо
उक्तंuktaṁсказано
स्वयंsvayaṁсам
भगवताbhagavatāБхагаваном:
सुखंsukhaṁ«счастье —
दुःखduḥkhaстрадания
सुखात्ययःsukhātyayaḥи счастья прекращение;
दुःखंduḥkhaṁстрадание —
कामkāmaвожделенного
सुखापेक्षाsukhāpekṣāсчастья ожидание»
इतिitiтак.
तदीयःtadīyaḥЕго
शमोऽपिśamo'piшама также —
शमोśamo«шама —
मन्manна мне
निष्ठताniṣṭhatāутверждённость
बुद्धेःbuddheḥразума»
इतिitiтак
वदताvadatāговорящим
तेनैवानादृतःtenaivānādṛtaḥим же отвергнута.
जुगुप्सादीनांjugupsādīnāṁОтвращения и прочего
तुtuже
सुखsukhaсчастья
रूपताrūpatāобликовость
लौकिकैर्laukikairмирскими
अपिapiтакже
द्वेष्याdveṣyāненавистна.
तत्tatТех
तन्tanи тех
निन्दाnindāпорицание,
भागवतbhāgavataБхагаваты
रसrasaрасы
श्लाघाślāghāвосхваление
चcaже —
श्रीśrīв шри
नारदnāradaНарады
वाक्येvākyeречении:
नna«не
यद्yadкоторое
वचश्vacaśслово,
चित्रcitraпёстрыми
पदंpadaṁстопами,
हरेर्harerХари
यशोyaśoславу,
जगत्jagatмир
पवित्रंpavitraṁочищающую,
प्रगृणीतpragṛṇītaне возглашает
कर्हिचित्karhicitникогда, —
तद्tadто
वायसंvāyasaṁворонье
तीर्थम्tīrthamместо купания
उशन्तिuśantiзовут
मानसाmānasāразумные;
नnaне
यत्रyatraгде
हंसाhaṁsāлебеди
निरमन्त्य्niramantyнаходят отраду,
उशिक्uśikв прекрасном
क्षयाःkṣayāḥобитающие.
तद्tadТого
वाग्vāgслова
विसर्गोvisargoизлияние,
जनताघjanatāghaнарода греха
विप्लवोviplavoразрушение,
यस्मिन्yasminв котором
प्रतिpratiна каждый
श्लोकम्ślokamстих,
अबद्धवत्य्abaddhavatyнескладном
अपिapiдаже, —
नामान्य्nāmānyимена
अनन्तस्यanantasyaБесконечного,
यशोऽङ्कितानिyaśo'ṅkitāniславою меченые,
यत्yatкоторое
शृण्वन्तिśṛṇvantiслушают,
गायन्तिgāyantiпоют,
गृणन्तिgṛṇantiвозглашают
साधवःsādhavaḥсадху»
इतिitiтак.
श्रीśrīШри
रुक्मिणीrukmiṇīРукмини
वाक्येऽपिvākye'piречении также:
त्वक्tvak«кожею,
श्मश्रुśmaśruусами,
रोमromaволосками,
नखnakhaногтями,
केशkeśaволосами
पिनद्धम्pinaddhamобтянутое,
अन्तर्antarвнутри —
मांसास्थिmāṁsāsthiмясо, кости,
रक्तraktaкровь,
कृमिkṛmiчерви,
विट्viṭкал,
कफkaphaслизь,
पित्तpittaжелчь,
वातम्vātamветер;
जीवच्jīvacживой
छवंchavaṁтруп
भजतिbhajatiчтит
कान्तkānta«милый»
मतिर्matirпомышляющая,
विमूढाvimūḍhāобезумевшая…
Литературный перевод

Более того: эта раса устанавливается и по мнению древних знатоков немирской расы. Вообще её показали составители «Бхагаван-нама-каумуди». А особо, когда надлежало изложить пять её разновидностей — шанту и прочие, — стопы шри Свамина в толковании на «для борцов он молния» показали именно эти пять. У женщин — шрингара. У пастухов-ровесников — преян, чьё стхайи есть дружба, полная шутки, на которую указывает слово «хасья»; значит, в его мнении «пастухи» — это Шридама и прочие. У родителей — ватсала, чьё стхайи есть ватсалья, называемая и «милосердием». У йогинов — шанта, полная знания и преданности. У Вришни — полная преданности. Так же показана и раса, полная общей любви, у людей. А что она названа «дивной» — так изумление есть жизнь всякой расы; там, где нет особости шанты и прочего, указано именно оно. Как говорит Дхарма-датта: «Суть расы — изумление, и оно переживается везде; а раз суть её — изумление, то везде раса дивная. Потому искусный Нараяна и назвал расу дивной».\n\nА раудра и прочие расы у борцов и прочих, которые Свамин там же принял, здесь не берутся: они противны любви. Таково мнение знатока немирской расы.\n\nТак же и некоторые знатоки мирской расы — Бходжа-раджа и прочие — признают преян и ватсалу расами. Сказано: «Стхайи-бхава приязни — преян». Например: «„Что мне нравится, то и делает любимая“, — мыслит он; а она не знает, что ему любо, и что делает». Приведено это о супругах, чтобы высказать особый вид дружбы. И так же: «Явно знают ватсалу расою по её изумительности; стхайи здесь — ватсальность, а опорою признаны сын и прочие». И Судева с прочими — расу, полную преданности.\n\nБолее того: мирские рати и прочее лишь кое-как зовутся обликом счастья — при рассмотрении сути они кончаются страданием. Сам Бхагаван сказал: «Счастье — прекращение страдания и счастья; страдание — ожидание вожделенного счастья». И их шаму отверг тот же, кто сказал: «Шама — утверждённость разума во мне». А что отвращение и прочее есть облик счастья — это ненавистно и мирским.\n\nПорицание того и другого и восхваление расы Бхагаваты — в речении шри Нарады: «Слово, которое пёстрыми стопами никогда не возглашает славы Хари, очищающей мир, — его разумные зовут вороньим местом омовения, где не находят отрады лебеди, обитающие в прекрасном. А излияние слова, разрушающее грех народа, в котором на каждый стих — пусть и нескладный — стоят имена Бесконечного, меченые славою, его слушают, поют и возглашают садху». И в речении шри Рукмини: «Кожею, усами, волосками, ногтями и волосами обтянутый, а внутри — мясо, кости, кровь, черви, кал, слизь, желчь и ветер: этот живой труп чтит, помышляя „милый“, обезумевшая…»

Версия

bb3dab842fd8 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами