अथ प्रीतिसन्दर्भो लेख्यः । इह खलु शास्त्रप्रतिपाद्यं परमतत्त्वं सन्दर्भचतुष्टयेन पूर्वं सम्बद्धम् । तदुपासना च तदनन्तरसन्दर्भेणाभिहिता । तत्क्रमप्राप्तत्वेन प्रयोजनं खल्व् अधुना विविच्यते । पुरुषप्रयोजनं तावत् सुखप्राप्तिर् दुःखनिवृत्तिश् च । श्रीभगवत्प्रीतौ तु सुखत्वं दुःखनिवर्तकत्वं चात्यन्तिकम् इति । एतद् उक्तं भवति—यत् खलु परमतत्त्वं शास्त्रप्रतिपाद्यत्वेन पूर्वं निर्णीतं, तद् एव सदनन्तपरमानन्दत्वेन सिद्धम् । श्रुताव् अपि सैषानन्दस्य मीमांसा भवति इत्य् आरभ्य, मानुषानन्दतः प्राजापत्यानन्दपर्यन्तं दशकृत्वः शतगुणिततया क्रमेण तेषाम् आनन्दोत्कर्षपरिमाणं प्रदर्श्य, पुनश् च ततोऽपि शतगुणत्वेन परब्रह्मानन्दं प्रदर्श्याप्य् अपरितोषात्, यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यादिश्लोकेन तदानन्दस्यानन्त्यत्वम् एव स्थापितम् । विलक्षणत्वं च, को ह्य् एवान्यात् कः प्राण्यात् यद् एष आकाश आनन्दो न स्यात् इत्य् अनेन नानास्वरूपधर्मतोऽपि तस्य केवलानन्दस्वरूपत्वम् एव च दर्शितम् । तथाभूतमार्तण्डादिमण्डलस्य केवलज्योतिष्ट्ववत् । अथ जीवश् च तदीयोऽपि तज्ज्ञानसंसर्गाभावयुक्तत्वेन तन्मायापराभूतः सन्न् आत्मस्वरूपज्ञानलोपान् मायाकल्पितोपाध्यावेशाच् चानादिसंसारदुःखेन सम्बध्यत इति परमात्मसन्दर्भादाव् एव निरूपितम् अस्ति । तत इदं लभ्यते—परमतत्त्वसाक्षात्कारलक्षणं तज्ज्ञानम् एव परमानन्दप्राप्तिः । सैव परमपुरुषार्थ इति । स्वात्माज्ञाननिवृत्तिः दुःखात्यन्तनिवृत्तिश् च निदाने तदज्ञाने गते सति स्वत एव सम्पद्यते । पूर्वस्याः परमतत्त्वस्वप्रकाशताभिव्यक्तिलक्षणमात्रात्मकत्वात्, उत्तरस्याश् च ध्वंसाभावरूपत्वाद् अनश्वरत्वम् । उक्तं च पूर्वस्याः परमपुरुषार्थत्वं धर्मस्य ह्य् अपवर्गस्य इत्यादिना, स्वतः सर्वदुःखनिवृत्तिश् च तत्रैवोक्ता—भिद्यते हृदयग्रन्थिः इत्यादिना । श्रीविष्णुपुराणे च— निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एकान्तात्यन्तिकी मता ॥ इति । श्रुतौ च—आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन इति । एष एव च मुक्तिशब्दार्थः, संसारबन्धच्छेदपूर्वकत्वात् । यथोक्तं श्रीसूतेन— यदैवम् एतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तम् आहुर् आत्यन्तिकम् अङ्ग सम्प्लवम् ॥ इति । अच्युताख्ये आत्मनि परमात्मनि अनुभवो यस्य तथाभूतः सन् अवतिष्ठते यत् तम् आत्यन्तिकं सम्प्लवं मुक्तिम् आहुर् इत्य् अर्थः । अथ मुक्तिर् हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः इत्य् एतद् अपि तत्तुल्यार्थम् एव । यतः स्वरूपेण व्यवस्थितिर् नाम स्वरूपसाक्षात्कार उच्यते, तदवस्थानमात्रस्य संसारदशायाम् अपि स्थितत्वात्, अन्यथारूपत्वस्य च तदज्ञानमात्रार्थत्वेन तद्धानौ तज्ज्ञानपर्यवसानात् । स्वरूपं चात्र मुख्यं परमात्मलक्षणम् एव । रश्मिपरमाणूनां सूर्य इव स एव हि जीवानां परमोऽंशिस्वरूपः । यथोक्तं ब्रह्माणं प्रति श्रीमता गर्भोदशायिना—
atha prīti-sandarbho lekhyaḥ | iha khalu śāstra-pratipādyaṁ parama-tattvaṁ sandarbha-catuṣṭayena pūrvaṁ sambaddham | tad-upāsanā ca tad-anantara-sandarbheṇābhihitā | tat-krama-prāptatvena prayojanaṁ khalv adhunā vivicyate | puruṣa-prayojanaṁ tāvat sukha-prāptir duḥkha-nivṛttiś ca | śrī-bhagavat-prītau tu sukhatvaṁ duḥkha-nivartakatvaṁ cātyantikam iti | etad uktaṁ bhavati—yat khalu parama-tattvaṁ śāstra-pratipādyatvena pūrvaṁ nirṇītaṁ, tad eva sad-ananta-paramānandatvena siddham | śrutāv api saiṣānandasya mīmāṁsā bhavati ity ārabhya, mānuṣānandataḥ prājāpatyānanda-paryantaṁ daśa-kṛtvaḥ śata-guṇitatayā krameṇa teṣām ānandotkarṣa-parimāṇaṁ pradarśya, punaś ca tato'pi śata-guṇatvena para-brahmānandaṁ pradarśyāpy aparitoṣāt, yato vāco nivartante ity-ādi-ślokena tad-ānandasyānantyatvam eva sthāpitam | vilakṣaṇatvaṁ ca, ko hy evānyāt kaḥ prāṇyāt yad eṣa ākāśa ānando na syāt ity anena nānā-svarūpa-dharmato'pi tasya kevalānanda-svarūpatvam eva ca darśitam | tathā-bhūta-mārtaṇḍādi-maṇḍalasya kevala-jyotiṣṭvavat | atha jīvaś ca tadīyo'pi taj-jñāna-saṁsargābhāva-yuktatvena tan-māyā-parābhūtaḥ sann ātma-svarūpa-jñāna-lopān māyā-kalpitopādhy-āveśāc cānādi-saṁsāra-duḥkhena sambadhyata iti paramātma-sandarbhādāv eva nirūpitam asti | tata idaṁ labhyate—parama-tattva-sākṣātkāra-lakṣaṇaṁ taj-jñānam eva paramānanda-prāptiḥ | saiva parama-puruṣārtha iti | svātmājñāna-nivṛttiḥ duḥkhātyanta-nivṛttiś ca nidāne tad-ajñāne gate sati svata eva sampadyate | pūrvasyāḥ parama-tattva-svaprakāśatābhivyakti-lakṣaṇa-mātrātmakatvāt, uttarasyāś ca dhvaṁsābhāva-rūpatvād anaśvaratvam | uktaṁ ca pūrvasyāḥ parama-puruṣārthatvaṁ dharmasya hy apavargasya ity-ādinā, svataḥ sarva-duḥkha-nivṛttiś ca tatraivoktā—bhidyate hṛdaya-granthiḥ ity-ādinā | śrī-viṣṇu-purāṇe ca— nirastātiśayāhlāda-sukha-bhāvaika-lakṣaṇā | bheṣajaṁ bhagavat-prāptir ekāntātyantikī matā || iti | śrutau ca—ānandaṁ brahmaṇo vidvān na bibheti kutaścana iti | eṣa eva ca mukti-śabdārthaḥ, saṁsāra-bandha-ccheda-pūrvakatvāt | yathoktaṁ śrī-sūtena— yadaivam etena viveka-hetinā māyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanam | chittvācyutātmānubhavo'vatiṣṭhate tam āhur ātyantikam aṅga samplavam || iti | acyutākhye ātmani paramātmani anubhavo yasya tathābhūtaḥ san avatiṣṭhate yat tam ātyantikaṁ samplavaṁ muktim āhur ity arthaḥ | atha muktir hitvānyathā-rūpaṁ svarūpeṇa vyavasthitiḥ ity etad api tat-tulyārtham eva | yataḥ svarūpeṇa vyavasthitir nāma svarūpa-sākṣātkāra ucyate, tad-avasthāna-mātrasya saṁsāra-daśāyām api sthitatvāt, anyathā-rūpatvasya ca tad-ajñāna-mātrārthatvena tad-dhānau taj-jñāna-paryavasānāt | svarūpaṁ cātra mukhyaṁ paramātma-lakṣaṇam eva | raśmi-paramāṇūnāṁ sūrya iva sa eva hi jīvānāṁ paramo'ṁśi-svarūpaḥ | yathoktaṁ brahmāṇaṁ prati śrīmatā garbhodaśāyinā—
Теперь да будет написана Прити-сандарбха. Высшая истина, устанавливаемая писанием, прежде связана четвёркою сандарбх; её почитание изложено следующей сандарбхою; а теперь, по порядку доставшись, разбирается цель.\n\nЦель человека — прежде всего обретение радости и прекращение страдания. А в любви к шри Бхагавану и радостность, и прекращение страдания предельны. Сказано этим вот что: та высшая истина, которая прежде решена как устанавливаемая писанием, установлена и как сущее, бесконечное, высшее блаженство. И в шрути, начав с «она, эта мимамса блаженства», и показав по порядку меру превосходства блаженств — от человеческого до блаженства Праджапати, десять раз умножая стократно, — и показав затем ещё во сто крат больше того блаженство высшего Брахмана, всё же не удовлетворившись, стихом «откуда отступают речи» и далее шрути устанавливает именно бесконечность того блаженства. А инаковость его — словами «кто бы вдыхал, кто бы дышал, если бы это пространство не было блаженством»: этим показано, что при всём многообразии свойств его собственного облика он есть именно одно блаженство по своему облику. Подобно тому как круг солнца и прочих светил, таким ставший, есть один лишь свет.\n\nДалее, что джива, хотя и Его собственный, наделён отсутствием соприкосновения со знанием Его и потому, побеждённый Его майею, утратив знание собственного облика и войдя в измышлённые майею личины, связывается безначальным страданием круговорота, — это установлено в Параматма-сандарбхе и прочих. Отсюда получается вот что: то самое знание, признак которого — узрение высшей истины воочию, и есть обретение высшего блаженства; оно же и высшая цель человека. А прекращение незнания своего я и предельное прекращение страдания сбываются сами собою, когда уходит их причина — то незнание. Первое негибнуще оттого, что вся его суть — только проявление самосветности высшей истины; второе — оттого, что оно есть небытие разрушенного. И что первое есть высшая цель человека, сказано в «закона у освобождающего» и далее; а что всякое страдание прекращается само собою, сказано там же: «разрывается узел сердца» и далее. И в шри Вишну-пуране: «Признанным безраздельным и предельным лекарством является обретение Бхагавана, единственный признак которого — бытие радостью, отрадою, выше которой нет». И в шрути: «Знающий блаженство Брахмана не страшится ничего».\n\nЭто же и есть смысл слова «освобождение», ибо ему предшествует рассечение уз круговорота. Как сказано шри Сутою: «Когда, рассёкши этим оружием различения путо, сотканное из майи и имеющее сутью самомнение, он утверждается в переживании Ачьюты как своей души, — то и зовут предельным потопом, милый». Смысл: у кого переживание в душе, в Параматме, именуемом Ачьютою, тот, таким ставши, утверждается; вот это и зовут предельным потопом, освобождением. Далее, «освобождение — оставив иной облик, утвердиться в своём» — и это тому же равносильно. Ибо «утверждённость своим обликом» зовётся узрением своего облика воочию: ведь одно лишь пребывание в нём есть и в состоянии круговорота; а «иной облик» значит лишь незнание его, и с оставлением этого незнания всё завершается знанием. «Свой облик» же здесь главный — тот, признак которого Параматма. Ибо как солнце для мельчайших частиц своего луча, так и он есть для джив высший облик целого, чья они часть. Как сказано Брахме шримата Гарбходашайином:
fb05147ad13c · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Пять книг подводили к этому месту, и здесь названо, что будет разбираться: не истина и не путь, а цель — то, ради чего всё. Счёт блаженств в шрути ведётся стократными шагами и обрывается не потому, что кончились ступени, а потому, что счёт здесь не работает вовсе.\n\nОсвобождение при этом не отодвигается и не принижается: оно берётся всерьёз и разбирается до конца — но разбирается как то, что случается само, когда уходит причина. Прекращение страдания не приходится добывать отдельно.