अत्र विचार्यते । ननु भगवद्भक्तेषु परस्परं प्रतिपक्षित्वम् असम्भवम् अहृद्यं च? तथा तासां तत्सौभगमदम् इत्यादौ तदीर्ष्यामदमानादिदूरीचिकीर्षा श्रीभगवतोऽपि दृश्यते । तथा श्रीमता मुनिना स्वयम् अपि ताभिस् तत्र दौरात्म्यशब्दः प्रयुक्तोऽस्तीति । तत्रोच्यते सर्वैव हि श्रीभगवतः क्रीडा प्रीतिपोषायैव प्रवर्तते, भजते तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्वा तत्परो भवेत् इत्यादि । श्रुत्वापि इत्य् अर्थः । तत्र शृङ्गारक्रीडायाश् चास्याः स्वभावोऽयं यत् खल्व् ईर्ष्यामदमानादिलक्षणतत्तद्भाववैचित्रीपरिकरतयैव रसं पुष्णाति । यत एव तादृशतयैव कविभिर् वर्ण्यते । श्रीभगवता च स्वलीलायाम् अङ्गीक्रियते । स्वस्मिन्न् अपि दक्षिणानुकूलशठधृष्टतेति चतुर्भेदनायकत्वं यथास्थानं व्यज्यते । तस्मात् तल्लीलाशक्तिर् एव तासु तत्तद्भावं दधाति । तं च भावानुरूपेणैवेति दर्शितम् । अत एव यदा सर्वासाम् एव तद्विरहो भवति तदा दैन्येनैकजातीयभावत्वापत्त्या सर्वत्र सख्यम् एवाभिव्यज्यते । यथा— अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गे गोप्योऽविदूरतः । ददृशुः प्रियविश्लेषान् मोहितां दुःखितां सखीम् ॥ इत्य् अत्र तस्यां पूर्वासाम् एव सखीत्वव्यञ्जना । विरहलीला च तासां झटिति श्रीकृष्णविषयकतृष्णातिशयवर्धनार्थैव । नागरचूडामणीन्द्राय श्रीकृष्णाय च तासां तद्वृद्धिर् अत्यर्थं रोचते, यथोक्तं—नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् इत्यादिना । तस्मान् मध्ये विरहोऽपि भवति । तदा श्रीकृष्णस्य मदमानादिविनोदम् अतिक्रम्यापि तदध्यवसायः स्यात् । ततो मदमानयोः प्रशमाय स्वविषयकतृष्णातिशयरूपप्रसादाय चेति तासां तत्सौभगैत्य् अत्रार्थः । सर्वसमुदितरासलीलार्थं मदस्य प्रशमाय मानस्य च प्रसादाय प्रसादनायेत्य् अर्थो वा । ततस् तद्वर्धनेच्छाप्य् आनुषङ्गीति समानम् । अथ जाते च विरहे दैन्येनैव तासां तत्र दौरात्म्यबुद्धिः । न तु वस्तुत एव तद् दौरात्म्यं, प्रेमैकविलासरूपत्वात् । श्रीमुनीन्द्रोऽपि तद्भावानुसारित्वेनैव तद्वाक्यम् अनुवदति—तया कथितम् आकर्ण्य इत्यादि । स्वयं तु पूर्वं तस्मिंस् तदीये मदे दोषं प्रत्याख्यातवान् अस्ति । यथा— रेमे तया स्वात्मरत आत्मारामोऽप्य् अखण्डितः । कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥ स्वात्मरतः स्वतस् तुष्टोऽपि, आत्मरामः स्वक्रीडोऽपि, अखण्डितः तस्यां सततासक्तः सन् रेमे । तादृशश् चेत् किम् इति तदासक्तो बभूव, तथा रेमे च? अत आह—तया इत्थम्भूतगुणो हरिः इतिवत् तथाभूतगुणतया तदीयप्रेमसर्वस्वसाररूपयेत्य् अर्थः । अतस् तस्यान्येन तादृशत्वासम्भवात् प्रेमविशेष एवासौ स्फुरति न तु कामः । स च प्रेमविशेष ईदृशप्रबलः यत् कामिवद् एव दैन्यादिकं तयोः प्रकटीभवतीत्य् आह—कामिनाम् इति । मदमानाद्यात्मके कामिनीनां प्रेमणि कामिनां यद् दैन्यं लोकप्रसिद्धं, तद् एव स्वद्वारा तत्प्रेमविशेषपारवश्येन दर्शयन् प्रकटयन्, स्त्रीणां च तत्र तत्र या मदमानाद्यात्मिका दुरात्मता दुर्धरचित्तता स्वतन्त्रता स्वाधीनभर्तृकात्वम् इति यावत्तां च स्वप्रेयसीद्वारा स्वप्रणयलालित्येन प्रकटयन् रेमे । यद् वा, ययैव लीलया स्वयम् एव तुच्छीभूताः सर्वेऽप्य् अन्ये नागरंमन्या इत्य् आह—कामिनाम् इति । स्वलीलामहिम्ना कामिनां प्राकृतानां दैन्यं रससम्पत्तिहीनत्वं स्त्रीणां च प्राकृतानां तं विना अन्यस्य भजनेन दुरात्मतां दुष्टभावतां दर्शयन्न् इति दर्शयद्विधुपराजयं रमावक्त्रं उल्लसति धूतलाञ्छनम् इतिवत् ।
atra vicāryate | nanu bhagavad-bhakteṣu parasparaṁ pratipakṣitvam asambhavam ahṛdyaṁ ca? tathā tāsāṁ tat-saubhaga-madam ity-ādau tad-īrṣyā-mada-mānādi-dūrīcikīrṣā śrī-bhagavato'pi dṛśyate | tathā śrīmatā muninā svayam api tābhis tatra daurātmya-śabdaḥ prayukto'stīti | tatrocyate sarvaiva hi śrī-bhagavataḥ krīḍā prīti-poṣāyaiva pravartate, bhajate tādṛśīḥ krīḍā yāḥ śrutvā tat-paro bhavet ity-ādi | śrutvāpi ity arthaḥ | tatra śṛṅgāra-krīḍāyāś cāsyāḥ svabhāvo'yaṁ yat khalv īrṣyā-mada-mānādi-lakṣaṇa-tat-tad-bhāva-vaicitrī-parikaratayaiva rasaṁ puṣṇāti | yata eva tādṛśatayaiva kavibhir varṇyate | śrī-bhagavatā ca sva-līlāyām aṅgīkriyate | svasminn api dakṣiṇānukūla-śaṭha-dhṛṣṭateti caturbheda-nāyakatvaṁ yathā-sthānaṁ vyajyate | tasmāt tal-līlā-śaktir eva tāsu tat-tad-bhāvaṁ dadhāti | taṁ ca bhāvānurūpeṇaiveti darśitam | ata eva yadā sarvāsām eva tad-viraho bhavati tadā dainyenaika-jātīya-bhāvatvāpattyā sarvatra sakhyam evābhivyajyate | yathā— anvicchantyo bhagavato mārge gopyo'vidūrataḥ | dadṛśuḥ priya-viśleṣān mohitāṁ duḥkhitāṁ sakhīm || ity atra tasyāṁ pūrvāsām eva sakhītva-vyañjanā | viraha-līlā ca tāsāṁ jhaṭiti śrī-kṛṣṇa-viṣayaka-tṛṣṇātiśaya-vardhanārthaiva | nāgara-cūḍāmaṇīndrāya śrī-kṛṣṇāya ca tāsāṁ tad-vṛddhir atyarthaṁ rocate, yathoktaṁ—nāhaṁ tu sakhyo bhajato'pi jantūn ity-ādinā | tasmān madhye viraho'pi bhavati | tadā śrī-kṛṣṇasya mada-mānādi-vinodam atikramyāpi tad-adhyavasāyaḥ syāt | tato mada-mānayoḥ praśamāya sva-viṣayaka-tṛṣṇātiśaya-rūpa-prasādāya ceti tāsāṁ tat-saubhaga-ity atrārthaḥ | sarva-samudita-rāsa-līlārthaṁ madasya praśamāya mānasya ca prasādāya prasādanāyety artho vā | tatas tad-vardhanecchāpy ānuṣaṅgīti samānam | atha jāte ca virahe dainyenaiva tāsāṁ tatra daurātmya-buddhiḥ | na tu vastuta eva tad daurātmyaṁ, premaika-vilāsa-rūpatvāt | śrī-munīndro'pi tad-bhāvānusāritvenaiva tad-vākyam anuvadati—tayā kathitam ākarṇya ity-ādi | svayaṁ tu pūrvaṁ tasmiṁs tadīye made doṣaṁ pratyākhyātavān asti | yathā— reme tayā svātmarata ātmārāmo'py akhaṇḍitaḥ | kāmināṁ darśayan dainyaṁ strīṇāṁ caiva durātmatām || svātma-rataḥ svatas tuṣṭo'pi, ātmarāmaḥ sva-krīḍo'pi, akhaṇḍitaḥ tasyāṁ satatāsaktaḥ san reme | tādṛśaś cet kim iti tad-āsakto babhūva, tathā reme ca? ata āha—tayā itthambhūta-guṇo hariḥ itivat tathā-bhūta-guṇatayā tadīya-prema-sarvasva-sāra-rūpayety arthaḥ | atas tasyānyena tādṛśatvāsambhavāt prema-viśeṣa evāsau sphurati na tu kāmaḥ | sa ca prema-viśeṣa īdṛśa-prabalaḥ yat kāmivad eva dainyādikaṁ tayoḥ prakaṭībhavatīty āha—kāminām iti | mada-mānādy-ātmake kāminīnāṁ premaṇi kāmināṁ yad dainyaṁ loka-prasiddhaṁ, tad eva sva-dvārā tat-prema-viśeṣa-pāravaśyena darśayan prakaṭayan, strīṇāṁ ca tatra tatra yā mada-mānādy-ātmikā durātmatā durdhara-cittatā svatantratā svādhīna-bhartṛkātvam iti yāvattāṁ ca sva-preyasī-dvārā sva-praṇaya-lālityena prakaṭayan reme | yad vā, yayaiva līlayā svayam eva tucchībhūtāḥ sarve'py anye nāgaraṁ-manyā ity āha—kāminām iti | sva-līlā-mahimnā kāmināṁ prākṛtānāṁ dainyaṁ rasa-sampatti-hīnatvaṁ strīṇāṁ ca prākṛtānāṁ taṁ vinā anyasya bhajanena durātmatāṁ duṣṭa-bhāvatāṁ darśayann iti darśayad-vidhu-parājayaṁ ramā-vaktraṁ ullasati dhūta-lāñchanam itivat |
Здесь рассматривается. Но разве у преданных Бхагавана возможна взаимная противность, и разве она сердечна? И в «их хмель той удачи» и далее видно, что сам шри Бхагаван желает удалить их ревность, хмель, спесь и прочее. И сам шримад мудрец применил там о них слово «злодушие».\n\nНа это говорится: всякая игра шри Бхагавана служит именно питанию любви — «он чтит такие игры, услышав о которых человек станет ему предан» и далее; смысл: именно услышав. А природа этой игры шрингары такова, что она питает расу как раз пестротою тех или иных чувств, определяемых ревностью, хмелем, спесью и прочим, и их принадлежностями. Оттого и поэты описывают её именно такою, и шри Бхагаван принимает её в своей игре; и в себе самом он, смотря по месту, являет четыре вида героя — учтивого, благосклонного, лукавого и дерзкого. Потому то или иное чувство полагает в них именно сила его игр, и полагает соответственно их чувству.\n\nОттого, когда разлука с ним настаёт у всех, тогда униженность делает чувство их единородным, и повсюду проявляется одно подружество. Как: «Ища Бхагавана, пастушки невдалеке на дороге увидели подругу, обольщённую и страдающую от разлуки с дорогим», — здесь обнаружено подружество к ней прежних. А игра разлуки у них — именно ради того, чтобы тотчас умножить преизбыток жажды, чей предмет шри Кришна. И шри Кришне, владыке венца любезников, такое их возрастание крайне нравится, как сказано: «Не я, о подруги, даже чтущим меня существам» и далее. Потому разлука случается и посреди; и тогда решение его может переступить даже через забаву хмеля и спеси. Отсюда и смысл слов «их той удачи»: ради утоления хмеля и спеси и ради милости в виде преизбытка жажды к нему самому. Или же: ради раса-игры со всеми собравшимися — для утоления хмеля и для умилостивления, смягчения спеси. И желание её умножить тут попутно — одинаково.\n\nА когда разлука настала, помысел о злодушии возникает у них лишь от униженности; по существу же это не злодушие, ибо есть единственно облик забавы премы. И владыка мудрецов, следуя их чувству, лишь повторяет их слово: «услышав сказанное ею» и далее. Сам же он прежде отверг изъян в том её хмеле: «Наслаждался он с нею — радующийся в себе, утешающийся в себе, и всё же неотрывный; являя униженность влюблённых и злодушие жён». «Радующийся в себе» — хоть и доволен сам собою; «утешающийся в себе» — хоть и играет собственной игрою; «неотрывный» — постоянно к ней привязанный, наслаждался. Если он таков, отчего же стал к ней привязан и так наслаждался? На это сказано: «с нею» — то есть, как в «таковы качества Хари», с тою, чьи качества таковы, кто есть суть всего его премы. Оттого, раз у иной такого быть не может, здесь является именно особость премы, а не вожделение.\n\nИ эта особость премы такой мощи, что у них обоих, как у влюблённых, проявляется униженность и прочее, — о чём сказано словом «влюблённых». То есть: ту униженность влюблённых, что известна миру при преме влюблённых жён, полной хмеля, спеси и прочего, он являл и обнаруживал через себя самого, по подвластности той особой преме; а то злодушие жён — неудержимость ума, своеволие, обладание покорным мужем, — какое там и там бывает от хмеля, спеси и прочего, он обнаруживал через собственную возлюбленную, прелестью своей приязни, — и наслаждался. Или же так: тою самой игрою ничтожными стали все иные, мнящие себя любезниками, — на это сказано «влюблённых»: величием своих игр он явил униженность природных влюблённых, то есть их лишённость богатства расы, и злодушие природных жён, то есть дурное их чувство, — в том, что они почитают иного помимо него; как в «Сияет лицо Рамы, отрясшее пятно, являя поражение луны».
792b33594e16 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Возражение принято всерьёз и не отведено ссылкой на непостижимость: ревность и спесь объяснены как принадлежности той самой расы, без которых её не бывает.\n\nИ слово «злодушие» возвращено тем, кто его сказал: так говорят о себе в разлуке. Рассказчик лишь повторяет их речь, не соглашаясь с нею.\n\nПоследний оборот меняет всё направление: униженными оказываются не они, а те, кто мнит себя знатоками любви.