सा च शुद्धा प्रीतिः श्रीमतो वृत्रस्य दृश्यते । यथा— अहं हरे तव पादैकमूल दासानुदासो भवितास्मि भूयः । मनः स्मरेतासुपतेर् गुणांस् ते गृणीत वाक् कर्म करोतु कायः ॥ न नाकपृष्ठम् इत्यादि । अजातपक्षा इव मातरं खगाः स्तन्यं यथा वत्सतराः क्षुधार्ताः । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिदृक्षते त्वाम् ॥ ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमतः स्वकर्मभिः । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहेष्व् आसक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ अजातेति । अत्र अजातपक्षा इत्य् अनेनानन्याश्रयत्वं, तदनुगमनासमर्थत्वं च । तथा तत्सहितेन मातरम् इत्य् अनेन अनन्यस्वाभाविकदयालुत्वं तदीयदयाधिक्यं च व्यञ्जितम् । तेन तेन च मातरि तेषाम् अपि प्रीत्यतिशयो दर्शितः । ततस् तत्साम्येन तद्वद् आत्मनोऽपि भगवति प्रीत्याधिक्यहेतुका दिदृक्षा व्यञ्जिता । तथापि तन्मात्रा यद् वस्त्वन्तरम् उपक्रियते, तद् एव तेषाम् उपजीव्यम् आस्वाद्यं चेति केवलतन्निष्ठत्वाभावाद् अपरितोषेण दृष्टान्तरम् आह—स्तन्यम् इति । अत्र दिदृक्षायोजनार्थं मातरम् इत्य् एवानुवर्तयितव्ये स्तन्यम् इत्य् उक्तिः, तस्यास् तैस् तदंशतया च तदभेदविवक्षार्था । ततः स्तन्यं स्तन्यरूपतदंशमयीं मातरम् इत्य् एव लब्धे, तादृशी मातैव तैर् उपजीव्यते आस्वाद्यते चेति पूर्वतः श्रैष्ठ्यं दर्शितम् । तथा वत्सतरा अत्यन्तबालवत्साः, तत एव स्वामिबद्धतया तदनुगताव् असमर्था इति साधारण्येऽपि बहुसमयातिक्रमात् । क्षुधार्ता इत्य् अनेन पूर्वतो वैशिष्ट्यम् । तथा गोजातेः स्नेहातिशयस्वाभाव्येन च तदनुसन्धेयम् । अथ तथाप्य् उत्तरदृष्टान्ते स्तन्यगवोः कार्यकारणभावेन भेदं वितर्क्य, दृष्टान्तद्वयेऽप्य् अजातपक्षत्वादिविशेषणैर् आयत्यां तादृशप्रीतेर् अस्थिरतां चालोक्य, दृष्टान्तान्तरम् आह—प्रियम् इति । सत्स्व् अपि वाचकान्तरेषु, तयोः प्रियशब्देनैव निर्देशात् स्वाभाविकाव्यभिचारिप्रीतिमन्ताव् एव तौ गृहीतौ, यत्र वार्धक्ये बाल्येऽपि सहमरणादिकं दृश्यते । ततस् तादृशी कापि प्रिया यथा तादृशं प्रियं व्युषितं विदूरप्रोषितं सन्तम् अनन्योपजीवित्वेन विषण्णा सती दिदृक्षते लोचनद्वारा तदास्वादाय भृशम् उत्कण्ठते, तथा मम मनोऽपि त्वाम् इत्य् अर्थः । अत्र दार्ष्टान्तिकेऽपि स्वकर्तृत्वम् अनुक्त्वा मनःकर्तृत्वोल्लेखेनाबुद्धिपूर्वकप्रवृत्तिप्राप्तौ प्रीतेः स्वाभाविकत्वेनाव्यभिचारित्वं व्यक्तम् । तथारविन्दाक्षेति मनसो भ्रमरतुल्यतासूचनेन भगवतः परममधुरिमोल्लेखेन च तस्यैवोपजीव्यत्वम् आस्वाद्यत्वं च दर्शितम् । अथ तद्दर्शनभाग्यं स्वस्यासम्भवयन्न् इदम् अपि मम स्याद् इति सबाष्पम् आह ममोत्तमेति । तद् एतच् छुद्धप्रेमोद्गारमयत्वेनैव श्रीमद्वृत्रवधोऽसौ विलक्षणत्वाच् छ्रीभागवतलक्षणेषु पुराणान्तरेषु गण्यते, वृत्रासुरवधोपेतं तद् भागवतम् इष्यते इति ।
sā ca śuddhā prītiḥ śrīmato vṛtrasya dṛśyate | yathā— ahaṁ hare tava pādaika-mūla- dāsānudāso bhavitāsmi bhūyaḥ | manaḥ smaretāsu-pater guṇāṁs te gṛṇīta vāk karma karotu kāyaḥ || na nāka-pṛṣṭham ity-ādi | ajāta-pakṣā iva mātaraṁ khagāḥ stanyaṁ yathā vatsatarāḥ kṣudhārtāḥ | priyaṁ priyeva vyuṣitaṁ viṣaṇṇā mano'ravindākṣa didṛkṣate tvām || mamottamaśloka-janeṣu sakhyaṁ saṁsāra-cakre bhramataḥ sva-karmabhiḥ | tvan-māyayātmātmaja-dāra-geheṣv āsakta-cittasya na nātha bhūyāt || ajāteti | atra ajāta-pakṣā ity anenānanyāśrayatvaṁ, tad-anugamanāsamarthatvaṁ ca | tathā tat-sahitena mātaram ity anena ananya-svābhāvika-dayālutvaṁ tadīya-dayādhikyaṁ ca vyañjitam | tena tena ca mātari teṣām api prīty-atiśayo darśitaḥ | tatas tat-sāmyena tadvad ātmano'pi bhagavati prīty-ādhikya-hetukā didṛkṣā vyañjitā | tathāpi tan-mātrā yad vastv-antaram upakriyate, tad eva teṣām upajīvyam āsvādyaṁ ceti kevala-tan-niṣṭhatvābhāvād aparitoṣeṇa dṛṣṭāntaram āha—stanyam iti | atra didṛkṣā-yojanārthaṁ mātaram ity evānuvartayitavye stanyam ity uktiḥ, tasyās tais tad-aṁśatayā ca tad-abheda-vivakṣārthā | tataḥ stanyaṁ stanya-rūpa-tad-aṁśa-mayīṁ mātaram ity eva labdhe, tādṛśī mātaiva tair upajīvyate āsvādyate ceti pūrvataḥ śraiṣṭhyaṁ darśitam | tathā vatsatarā atyanta-bāla-vatsāḥ, tata eva svāmi-baddhatayā tad-anugatāv asamarthā iti sādhāraṇye'pi bahu-samayātikramāt | kṣudhārtā ity anena pūrvato vaiśiṣṭyam | tathā go-jāteḥ snehātiśaya-svābhāvyena ca tad-anusandheyam | atha tathāpy uttara-dṛṣṭānte stanya-gavoḥ kārya-kāraṇa-bhāvena bhedaṁ vitarkya, dṛṣṭānta-dvaye'py ajāta-pakṣatvādi-viśeṣaṇair āyatyāṁ tādṛśa-prīter asthiratāṁ cālokya, dṛṣṭāntāntaram āha—priyam iti | satsv api vācakāntareṣu, tayoḥ priya-śabdenaiva nirdeśāt svābhāvikāvyabhicāri-prītimantāv eva tau gṛhītau, yatra vārdhakye bālye'pi saha-maraṇādikaṁ dṛśyate | tatas tādṛśī kāpi priyā yathā tādṛśaṁ priyaṁ vyuṣitaṁ vidūra-proṣitaṁ santam ananyopajīvitvena viṣaṇṇā satī didṛkṣate locana-dvārā tad-āsvādāya bhṛśam utkaṇṭhate, tathā mama mano'pi tvām ity arthaḥ | atra dārṣṭāntike'pi sva-kartṛtvam anuktvā manaḥ-kartṛtvollekhenābuddhi-pūrvaka-pravṛtti-prāptau prīteḥ svābhāvikatvenāvyabhicāritvaṁ vyaktam | tathāravindākṣeti manaso bhramara-tulyatā-sūcanena bhagavataḥ parama-madhurimollekhena ca tasyaivopajīvyatvam āsvādyatvaṁ ca darśitam | atha tad-darśana-bhāgyaṁ svasyāsambhavayann idam api mama syād iti sa-bāṣpam āha mamottameti | tad etac chuddha-premodgāramayatvenaiva śrīmad-vṛtra-vadho'sau vilakṣaṇatvāc chrī-bhāgavata-lakṣaṇeṣu purāṇāntareṣu gaṇyate, vṛtrāsura-vadhopetaṁ tad bhāgavatam iṣyate iti |
И та чистая любовь видится у шримат Вритры. Как: «Я, о Хари, снова стану слугою слуг тех, чьё единственное основание — твои стопы; пусть ум помнит твои качества, владыка жизней, пусть речь воспевает, пусть тело творит дело». И «Ни хребта неба» и далее. «Как неоперившиеся птенцы — мать, как голодные телята — молоко, как поникшая милая — уехавшего милого, так ум мой жаждет видеть тебя, о лотосоокий. Да не будет, о Владыка, чтобы у меня, блуждающего в колесе круговорота по своим деяниям, с сознанием, привязанным твоею майею к себе, детям, жёнам и домам, пропала дружба с людьми Достославного».\n\n«Неоперившиеся». Этим словом показаны и то, что у них нет иного прибежища, и то, что они не могут за нею последовать. А словом «мать» при нём явлены её неинаковое, природное милосердие и избыток её милости. Тем и тем показано и превосходство их любви к матери; а по сходству с этим явлено и собственное его желание видеть, вызванное избытком любви к Бхагавану.\n\nИ всё же то, чем они живут и что вкушают, есть иная вещь, лишь подаваемая ею; и оттого, что нет держания одною лишь ею, он, не удовлетворившись, приводит иной пример: «молоко». Здесь, ради связи с желанием видеть, следовало бы продолжить «мать», — а сказано «молоко» затем, чтобы высказать и то, что для них она есть та самая часть, и их неразличие. Оттого, раз получено «молоко», то есть мать, полная той своей части в облике молока, — выходит, что именно такою матерью они и живут, и её вкушают; так показано превосходство над прежним.\n\n«Телята» — совсем малые телята: они-то и не могут последовать за нею, потому что привязаны хозяином; и хотя это общее с птенцами, здесь проходит много времени. Словом «голодом томимые» показана особость перед прежним; и надо отнести сюда же природное превосходство нежности коровьего рода.\n\nДалее, предположив, что и в последнем примере молоко и корова различны как следствие и причина, и усмотрев, что в обоих примерах определения вроде «неоперившиеся» говорят о нетвёрдости такой любви в будущем, он приводит ещё пример: «милого». Хотя есть и другие слова, тем, что оба обозначены именно словом «милый», взяты именно те двое, чья любовь природна и неизменна, — у которых и в старости, и в детстве видна совместная смерть и прочее. Оттого смысл: как некая такая милая, поникшая оттого, что нечем больше жить, жаждет видеть такого милого, уехавшего далеко, — сильно томится, чтобы вкусить его дверью глаз, — так и мой ум тебя.\n\nИ в уподобляемом он не говорит о собственном деятельстве, а упоминает деятельство ума: раз побуждение приходит помимо разума, явлена неизменность любви по её природности. Так же словом «лотосоокий», указывающим на равенство ума пчеле, и упоминанием высшей сладости Бхагавана показано, что именно им и живут, и его вкушают. Далее, считая счастье его видеть для себя невозможным, он со слезами говорит: «хотя бы это у меня было» — «моя с людьми Достославного». И именно потому, что убиение шримат Вритры полно такого излияния чистой премы и потому особо, оно в иных пуранах считается среди признаков шри Бхагаватам: «тем Бхагаватам признаётся, что снабжено убиением Вритрасуры».
33ce264bbddf · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Три сравнения идут по нарастающей и каждое поправляет предыдущее: птенцы ещё не могут лететь, телята уже могут, но привязаны, а разлучённые супруги не разлучаются и в смерти. Так ищут образ, который не рассыплется завтра.\n\nИ характерно, что говорит это демон, стоящий в бою: слёзы у него — не о жизни, а о том, что может прерваться дружба с Его людьми.