Шат-сандарбха
Сандарбха шестая. Прити: любовь как цель6.100.3Джива Госвами
1078 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 6.100.3
॥
Деванагари

सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्व् अपि महामुने ॥ इत्य् अनुसारेण परदैवत्वेन स्फुरंस् ततोऽपि विरलप्रचारः । मायाश्रितानां तु ज्ञानभक्तिमैत्रीहीनानां चिदेकरूपत्वेन न स्फुरति, न च परमेश्वरत्वेन, न च प्रेमास्पदत्वेन ततस् तदीयासाधारणतास्फूर्तौ योग्यताश्रयाभावात् । अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुम् आश्रितम् इति न्यायेन अलभ्य एवेति पादत्रयेण तस्योदयमात्रदौर्लभ्यं विवक्षितम् । ततश् चैवम्भूतो योऽसुलभस्फूर्तिः श्रीकृष्णः, तेन समं साक्षाद् एव प्रेमभूमिकोत्कर्षम् अधिरूढेन परमसख्येनापि विजह्रुर् इति श्रीशुकदेवस्य चमत्कारः । अथवा, योऽयम् अहो तदानीं विषूचीनया कृपया मायाश्रितानां साधारणजनानाम् अपि दर्शितसर्वाकारातिक्रमिमाहात्म्येन साक्षान् नराकृतिपरब्रह्मत्वेन स्फुरंस् ततोऽपि तथा तथा लब्धे लाभे बन्धुभावस् तु तैर् न लब्धः । सोऽयं महोत्कर्षः । ततश् चैवम् उत्कृष्टतरे उत्कृष्टतमेऽपि तथा तथा लब्धे लाभे बन्धुभावस् तु तैर् न लब्धः । सखायस् तु तथाभूतेन तेन सार्धं बन्धुभावोत्कर्षरूपेण सख्येन विजह्रुर् इत्य् अतस् त एव कृतपुण्यपुञ्जाः श्रीभगवत्पारितोषिकानेकसत्कर्मकारिवृन्देषु परमश्रेष्ठा इत्य् अर्थः । अत एव बान्धवान्तरेषु नेदृशं सख्यम् अस्तीति तेभ्योऽपि माहात्म्यम् आयातम् । अत एव किम् एषां सखीनां साक्षात् तेन समं प्रणयलक्षणहार्दविशेषेण विहरतां भाग्यं वर्णनीयम्? ये साधारणा अपि व्रजवासिनस् तेषाम् अप्य् आस्तां तत् तद् अन्यद् भाग्यम् । तद्दर्शनमात्रभाग्यम् अपि परेषां महामुनीनां परमदुर्लभम् एवेत्य् अभिप्रायेण यत्पादांशुर् बहुजन्मकृच्छ्रत इत्य् अनन्तरपद्यम् अपि व्याकृत्यैतद् एव सखीनां महाभाग्यवर्णनं पोषणीयम् । अत एवाक्रूरेण अथावरूढः इत्य् अत्र नमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकस इति चोक्तम् । तद् एतत् तावद् अस्तु येषु सखिषु वत्सेष्व् अपि ब्रह्मणा हृतेषु अन्यान् सृज्यांस् तत् तुल्यान् अदृष्ट्वा स्वयम् एवैतत् तया बभूव । तेष्व् अपि परितोषम् अप्राप्य तान् सखीन् एवानिनायेत्य् अप्य् अनुसन्धेयम् ।

Транслитерация (IAST)

sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣv api mahāmune || ity anusāreṇa para-daivatvena sphuraṁs tato'pi virala-pracāraḥ | māyāśritānāṁ tu jñāna-bhakti-maitrī-hīnānāṁ cid-eka-rūpatvena na sphurati, na ca parameśvaratvena, na ca premāspadatvena tatas tadīyāsādhāraṇatā-sphūrtau yogyatāśrayābhāvāt | avajānanti māṁ mūḍhā mānuṣīṁ tanum āśritam iti nyāyena alabhya eveti pāda-trayeṇa tasyodaya-mātra-daurlabhyaṁ vivakṣitam | tataś caivambhūto yo'sulabha-sphūrtiḥ śrī-kṛṣṇaḥ, tena samaṁ sākṣād eva prema-bhūmikotkarṣam adhirūḍhena parama-sakhyenāpi vijahrur iti śrī-śukadevasya camatkāraḥ | athavā, yo'yam aho tadānīṁ viṣūcīnayā kṛpayā māyāśritānāṁ sādhāraṇa-janānām api darśita-sarvākārātikrami-māhātmyena sākṣān narākṛti-para-brahmatvena sphuraṁs tato'pi tathā tathā labdhe lābhe bandhu-bhāvas tu tair na labdhaḥ | so'yaṁ mahotkarṣaḥ | tataś caivam utkṛṣṭatare utkṛṣṭatame'pi tathā tathā labdhe lābhe bandhu-bhāvas tu tair na labdhaḥ | sakhāyas tu tathā-bhūtena tena sārdhaṁ bandhu-bhāvotkarṣa-rūpeṇa sakhyena vijahrur ity atas ta eva kṛta-puṇya-puñjāḥ śrī-bhagavat-pāritoṣikāneka-sat-karma-kāri-vṛndeṣu parama-śreṣṭhā ity arthaḥ | ata eva bāndhavāntareṣu nedṛśaṁ sakhyam astīti tebhyo'pi māhātmyam āyātam | ata eva kim eṣāṁ sakhīnāṁ sākṣāt tena samaṁ praṇaya-lakṣaṇa-hārda-viśeṣeṇa viharatāṁ bhāgyaṁ varṇanīyam? ye sādhāraṇā api vraja-vāsinas teṣām apy āstāṁ tat tad anyad bhāgyam | tad-darśana-mātra-bhāgyam api pareṣāṁ mahā-munīnāṁ parama-durlabham evety abhiprāyeṇa yat-pādāṁśur bahu-janma-kṛcchrata ity anantara-padyam api vyākṛtyaitad eva sakhīnāṁ mahā-bhāgya-varṇanaṁ poṣaṇīyam | ata evākrūreṇa athāvarūḍhaḥ ity atra namasya ābhyāṁ ca sakhīn vanaukasa iti coktam | tad etat tāvad astu yeṣu sakhiṣu vatseṣv api brahmaṇā hṛteṣu anyān sṛjyāṁs tat tulyān adṛṣṭvā svayam evaitat tayā babhūva | teṣv api paritoṣam aprāpya tān sakhīn evānināyety apy anusandheyam |

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
सुदुर्लभःsudurlabhaḥ«весьма труднонайден,
प्रशान्तात्माpraśāntātmāумиротворённая душа,
कोटिष्व्koṭiṣvсреди миллионов
अपिapiдаже,
महामुनेmahāmuneо великий молчальник»
इत्य्ityтак
अनुसारेणanusāreṇaследованием —
परparaвысшим
दैवत्वेनdaivatvenaбожеством
स्फुरंस्sphuraṁsявляющийся,
ततोऽपिtato'piтого также
विरलviralaреже
प्रचारःpracāraḥхождение имеющий.
मायाश्रितानांmāyāśritānāṁ«Майю принявших прибежищем»
तुtuже —
ज्ञानjñānaзнания,
भक्तिbhaktiбхакти,
मैत्रीmaitrīдружбы
हीनानांhīnānāṁлишённых —
चिद्cidсознанием
एकekaединым
रूपत्वेनrūpatvenaобликом бытием
नnaне
स्फुरतिsphuratiявляется,
नnaне
चcaи
परमेश्वरत्वेनparameśvaratvenaвысшим Владыкою,
नnaне
चcaи
प्रेमास्पदत्वेनpremāspadatvenaпремы вместилищем, —
ततस्tatasоттого
तदीयासाधारणताtadīyāsādhāraṇatāего необычайности
स्फूर्तौsphūrtauпри явлении
योग्यताश्रयाभावात्yogyatāśrayābhāvātпригодности опоры отсутствием.
अवजानन्तिavajānanti«Презирают
मांmāṁменя
मूढाmūḍhāглупцы,
मानुषींmānuṣīṁчеловеческое
तनुम्tanumтело
आश्रितम्āśritamпринявшего»
इतिitiтак
न्यायेनnyāyenaправилом
अलभ्यalabhyaнеобретаем
एवेतिevetiименно — так
पादpādaпад
त्रयेणtrayeṇaтройкою
तस्योदयtasyodayaего восхода
मात्रmātraодного лишь
दौर्लभ्यंdaurlabhyaṁтруднодостижимость
विवक्षितम्vivakṣitamвысказать желаемо.
ततश्tataśОттого
चैवम्भूतोcaivambhūtoже такой,
योऽसुलभyo'sulabhaкоторый нелегко
स्फूर्तिःsphūrtiḥявляющийся, —
श्रीśrīшри
कृष्णःkṛṣṇaḥКришна;
तेनtenaс ним
समंsamaṁвместе,
साक्षाद्sākṣādвоочию
एवevaименно
प्रेमpremaпремы
भूमिकोत्कर्षम्bhūmikotkarṣamступени превосходство
अधिरूढेनadhirūḍhenaвзошедшим,
परमparamaвысшею
सख्येनापिsakhyenāpiдружбою также
विजह्रुर्vijahrurиграли —
इतिitiтак
श्रीśrīшри
शुकदेवस्यśukadevasyaШукадевы
चमत्कारःcamatkāraḥизумление.
अथवाathavāИли же:
योऽयम्yo'yamкоторый этот, —
अहोahoо! —
तदानींtadānīṁтогда
विषूचीनयाviṣūcīnayāповсюду разлитою
कृपयाkṛpayāмилостью
मायाश्रितानांmāyāśritānāṁмайю принявших прибежищем,
साधारणsādhāraṇaобычных
जनानाम्janānāmлюдей
अपिapiдаже,
दर्शितdarśitaпоказанным
सर्वाकारातिक्रमिsarvākārātikramiвсе очертания превосходящим
माहात्म्येनmāhātmyenaвеличием,
साक्षान्sākṣānвоочию
नराकृतिnarākṛtiчеловеческий облик имеющим
परparaвысшим
ब्रह्मत्वेनbrahmatvenaБрахманом
स्फुरंस्sphuraṁsявляющийся, —
ततोऽपिtato'piтого также
तथाtathāтак
तथाtathāи так
लब्धेlabdheпри обретённом
लाभेlābheобретении,
बन्धुbandhuродственное
भावस्bhāvasчувство
तुtuже
तैर्tairими
नnaне
लब्धःlabdhaḥобретено.
सोऽयंso'yaṁОно, это,
महोत्कर्षःmahotkarṣaḥвеликое превосходство.
ततश्tataśОттого
चैवम्caivamже так:
उत्कृष्टतरेutkṛṣṭatareв более превосходном,
उत्कृष्टतमेऽपिutkṛṣṭatame'piв превосходнейшем даже,
तथाtathāтак
तथाtathāи так
लब्धेlabdheпри обретённом
लाभेlābheобретении,
बन्धुbandhuродственное
भावस्bhāvasчувство
तुtuже
तैर्tairими
नnaне
लब्धःlabdhaḥобретено.
सखायस्sakhāyasТоварищи
तुtuже
तथाtathāтаким
भूतेनbhūtenaставшим
तेनtenaс ним
सार्धंsārdhaṁвместе
बन्धुbandhuродственного
भावोत्कर्षbhāvotkarṣaчувства превосходство
रूपेणrūpeṇaобликом имеющею
सख्येनsakhyenaдружбою
विजह्रुर्vijahrurиграли —
इत्य्ityтак;
अतस्atasоттого
तtaони
एवevaже —
कृतkṛtaсотворённых
पुण्यpuṇyaзаслуг
पुञ्जाःpuñjāḥгруды имеющие:
श्रीśrīшри
भगवत्bhagavatБхагавана
पारितोषिकानेकpāritoṣikānekaудовлетворяющих многих
सत्satблагих
कर्मkarmaдеяний
कारिkāriтворящих
वृन्देषुvṛndeṣuсреди сонмов
परमparamaвысшие
श्रेष्ठाśreṣṭhāлучшие —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл.
अतataОттого
एवevaже
बान्धवान्तरेषुbāndhavāntareṣuу родни иной
नेदृशंnedṛśaṁне такая
सख्यम्sakhyamдружба
अस्तीतिastītiесть — так
तेभ्योऽपिtebhyo'piих также
माहात्म्यम्māhātmyamвеличие
आयातम्āyātamвышло.
अतataОттого
एवevaже:
किम्kimразве
एषांeṣāṁэтих
सखीनांsakhīnāṁтоварищей,
साक्षात्sākṣātвоочию
तेनtenaс ним
समंsamaṁвместе
प्रणयpraṇayaлюбви
लक्षणlakṣaṇaпризнак имеющим
हार्दhārdaсердечным чувством
विशेषेणviśeṣeṇaособым
विहरतांviharatāṁиграющих,
भाग्यंbhāgyaṁсчастье
वर्णनीयम्varṇanīyamописуемо?
येyeКоторые
साधारणाsādhāraṇāобычные
अपिapiтакже
व्रजvrajaВраджа
वासिनस्vāsinasжители, —
तेषाम्teṣāmу них
अप्य्apyтакже
आस्तांāstāṁда будет
तत्tatто
तद्tadи то
अन्यद्anyadиное
भाग्यम्bhāgyamсчастье.
तद्tadЕго
दर्शनdarśanaвидения
मात्रmātraодного лишь
भाग्यम्bhāgyamсчастье
अपिapiтакже
परेषांpareṣāṁу иных
महाmahāвеликих
मुनीनांmunīnāṁмолчальников
परमparamaвесьма
दुर्लभम्durlabhamтруднодостижимо
एवेत्य्evetyименно — так
अभिप्रायेणabhiprāyeṇaнамерением,
यत्yat«чьих
पादांशुर्pādāṁśurстоп луч
बहुbahuмногих
जन्मjanmaрождений
कृच्छ्रतkṛcchrataтрудом»
इत्य्ityтак —
अनन्तरanantaraследующий
पद्यम्padyamстих
अपिapiтакже
व्याकृत्यैतद्vyākṛtyaitadистолковав, это
एवevaже
सखीनांsakhīnāṁтоварищей
महाmahāвеликого
भाग्यbhāgyaсчастья
वर्णनंvarṇanaṁописание
पोषणीयम्poṣaṇīyamда будет питаемо.
अतataОттого
एवाक्रूरेणevākrūreṇaже Акрурою
अथावरूढःathāvarūḍhaḥ«затем сошедший»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
नमस्यnamasya«поклонившись
आभ्यांābhyāṁим двоим»
चcaже
सखीन्sakhīn«товарищей,
वनौकसvanaukasaлесных жителей»
इतिitiтак
चोक्तम्coktamже сказано.
तद्tadТо
एतत्etatэто
तावद्tāvadпрежде всего
अस्तुastuда будет:
येषुyeṣuу которых
सखिषुsakhiṣuтоварищах,
वत्सेष्व्vatseṣvу телят
अपिapiтакже,
ब्रह्मणाbrahmaṇāБрахмою
हृतेषुhṛteṣuпохищенных,
अन्यान्anyānиных
सृज्यांस्sṛjyāṁsтворимых,
तत्tatим
तुल्यान्tulyānравных,
अदृष्ट्वाadṛṣṭvāне увидев,
स्वयम्svayamсам
एवैतत्evaitatже этим
तयाtayāтем
बभूवbabhūvaстал.
तेष्व्teṣvВ них
अपिapiтакже
परितोषम्paritoṣamудовлетворения
अप्राप्यaprāpyaне обретя,
तान्tānтех
सखीन्sakhīnтоварищей
एवानिनायेत्य्evānināyetyже привёл — так
अप्य्apyтакже
अनुसन्धेयम्anusandheyamда будет соотнесено.
Литературный перевод

«Весьма труднонайден, умиротворённая душа, даже среди миллионов, о великий молчальник» — по этому: являющийся как высшее божество, чьё хождение ещё реже. А «принявшим прибежищем майю» — лишённым знания, преданности и дружбы — он не является ни как единое сознание, ни как высший Владыка, ни как вместилище премы: у них нет и опоры, пригодной для того, чтобы явилась его необычайность. По правилу «Презирают меня глупцы, принявшего человеческое тело» он для них и вовсе необретаем. Тремя падами высказана труднодостижимость даже самого его восхода.\n\nИ вот с таким шри Кришною, который является нелегко, — с ним, взошедшим воочию на превосходство ступени премы, они играли высшею дружбою: в этом изумление шри Шукадевы. Или же так: тот, кто тогда, разлитою повсюду милостью, являлся воочию высшим Брахманом в человеческом облике даже обычным людям, принявшим прибежищем майю, — с показанным величием, превосходящим все очертания, — и при всём этом обретении, так и так обретённом, родственного чувства они не обрели. Вот в чём великое превосходство. И так же: и в более превосходном, и в превосходнейшем — при всём так и так обретённом обретении родственного чувства они не обрели.\n\nА товарищи играли с ним, таким, дружбою, которая есть облик превосходства родственного чувства; оттого именно они — «имеющие груды сотворённых заслуг», то есть высшие и лучшие среди сонмов, творящих многие благие деяния, угодные шри Бхагавану. Оттого и вышло их величие даже над прочею роднёю: такой дружбы у неё нет.\n\nОттого и: разве описуемо счастье этих товарищей, играющих с ним воочию особым сердечным чувством, признак которого любовь? Пусть у обычных жителей Враджа будет то и то иное счастье; но и одно лишь счастье видеть его для прочих великих молчальников весьма труднодостижимо, — с этим намерением надо истолковать и следующий стих «чьих стоп луч — трудом многих рождений» и им же питать описание великого счастья товарищей. Оттого и Акрурою в «Затем сошедший» сказано «поклонившись им двоим» и «товарищей, жителей леса».\n\nИ пусть будет прежде всего это: когда Брахма похитил тех товарищей и телят, он, не увидев иных творимых, им равных, сам стал этим и тем; и, не обретя удовлетворения и в них, привёл обратно именно тех товарищей, — это тоже надо сюда соотнести.

Версия

c86e98e1e998 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами