अथ परिकराणाम् अपि भावेषु तारतम्यं विवेचनीयं, येषां भगवत्तैवोपजीव्या । तत्र भगवत्ता तावत् सामान्यतो द्विविधैव । परमैश्वर्यरूपा परममाधुर्यरूपा चेति । ऐश्वर्यं प्रभुता । माधुर्यं नाम च शीलगुणरूपवयोलीलानां सम्बन्धविशेषाणां च मनोहरत्वं, परमत्वं च चासमोर्ध्वत्वम् । अथ भक्तादिचतुर्विधाः परिकरा अपि द्विविधाःपरमैश्वर्यानुभवप्रधानाः, परममाधुर्यानुभवप्रधानाश् च । तत्रैश्वर्यमात्रस्य साध्वससम्भ्रमगौरवबुद्धिजनकत्वं, माधुर्यमात्रस्य प्रीतिजनकत्वम् इति सर्वानुभवसिद्धम् एव । ततस् तत्रैश्वर्यमाधुर्ययोः परमत्वम् इति ताभ्यां यथासङ्ख्यं साध्वसादीनां प्रीतेश् च परमत्वम् एव स्यात् । अत एव— देवकी वसुदेवश् च विज्ञाय जगदीश्वरौ । कृतसंवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ ॥ पितराव् उपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः । मा भूद् इति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ उवाच पितराव् एत्य साग्रजः सात्वतर्षभः । प्रश्रयावनतः प्रीणन्न् अम्ब तातेति सादरम् ॥ इत्याद्यनन्तरम्, इति मायामनुष्यस्य हरेर् विश्वात्मनो गिरा । मोहिताव् अङ्कम् आरोप्य परिष्वज्यापतुर् मुदम् ॥ सिञ्चन्ताव् अश्रुधाराभिः स्नेहपाशेन चावृतौ । न किञ्चिद् ऊचतू राजन् बाष्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ उपलब्धो जातो जगदीश्वरत्वलक्षणोऽर्थो याभ्यां, तथाभूतौ ज्ञात्वा । मा भूद् इति समारूढपितृत्वपदवीकत्वेन ज्ञानिभक्तजनकेवलभक्तजनादिदुर्लभपरमप्रेमैकयोग्ययोस् तयोस् तदाच्छादकं तज्ज्ञानं न भवत्व् इति निजां मायाम् आवरणशक्तिं निजजगदीश्वरत्वाच्छादनाय ततान विस्तारितवान् । तदनन्तरं निजतादृशप्रेमपोषकं माधुर्यम् एव व्यञ्जितवान् इत्य् आह—उवाच इत्यादि । अथवा माया दम्भे कृपायां च इति विश्वप्रकाशात् निजां स्वविषयां मायां कृपां, तदात्मिकां वात्सल्याख्यां प्रीतिं, तयोस् ततान आविर्भावितवान् । कीदृशीं? या निजमाधुर्येण सर्वम् एव जनं मोहयति ताम् । कथं ततान? इत्य् आशङ्क्य निजैश्वर्याच्छादकनिजमाधुर्यप्रकाशनेनेत्य् आह—उवाच इति । अथवा, माया वयुनं ज्ञानम् इति निघण्टुदृष्ट्या निजां तादृशप्रेमजनकत्वेनान्तरङ्गां मायां निजमाधुर्यज्ञानं ततान । तत्प्रकारम् आह—उवाचेति । मायामनुष्यस्य अशेषविद्याप्रचुरस्य नराकृतिपरब्रह्मण इति ।
atha parikarāṇām api bhāveṣu tāratamyaṁ vivecanīyaṁ, yeṣāṁ bhagavattaivopajīvyā | tatra bhagavattā tāvat sāmānyato dvividhaiva | paramaiśvarya-rūpā parama-mādhurya-rūpā ceti | aiśvaryaṁ prabhutā | mādhuryaṁ nāma ca śīla-guṇa-rūpa-vayo-līlānāṁ sambandha-viśeṣāṇāṁ ca manoharatvaṁ, paramatvaṁ ca cāsamordhvatvam | atha bhaktādi-catur-vidhāḥ parikarā api dvividhāḥ--paramaiśvaryānubhava-pradhānāḥ, parama-mādhuryānubhava-pradhānāś ca | tatraiśvarya-mātrasya sādhvasa-sambhrama-gaurava-buddhi-janakatvaṁ, mādhurya-mātrasya prīti-janakatvam iti sarvānubhava-siddham eva | tatas tatraiśvarya-mādhuryayoḥ paramatvam iti tābhyāṁ yathā-saṅkhyaṁ sādhvasādīnāṁ prīteś ca paramatvam eva syāt | ata eva— devakī vasudevaś ca vijñāya jagad-īśvarau | kṛta-saṁvandanau putrau sasvajāte na śaṅkitau || pitarāv upalabdhārthau viditvā puruṣottamaḥ | mā bhūd iti nijāṁ māyāṁ tatāna jana-mohinīm || uvāca pitarāv etya sāgrajaḥ sātvatarṣabhaḥ | praśrayāvanataḥ prīṇann amba tāteti sādaram || ity-ādy-anantaram, iti māyā-manuṣyasya harer viśvātmano girā | mohitāv aṅkam āropya pariṣvajyāpatur mudam || siñcantāv aśru-dhārābhiḥ sneha-pāśena cāvṛtau | na kiñcid ūcatū rājan bāṣpa-kaṇṭhau vimohitau || upalabdho jāto jagadīśvaratva-lakṣaṇo'rtho yābhyāṁ, tathā-bhūtau jñātvā | mā bhūd iti samārūḍha-pitṛtva-padavīkatvena jñāni-bhakta-jana-kevala-bhakta-janādi-durlabha-parama-premaika-yogyayos tayos tad-ācchādakaṁ taj-jñānaṁ na bhavatv iti nijāṁ māyām āvaraṇa-śaktiṁ nija-jagadīśvaratvācchādanāya tatāna vistāritavān | tad-anantaraṁ nija-tādṛśa-prema-poṣakaṁ mādhuryam eva vyañjitavān ity āha—uvāca ity-ādi | athavā māyā dambhe kṛpāyāṁ ca iti viśva-prakāśāt nijāṁ sva-viṣayāṁ māyāṁ kṛpāṁ, tad-ātmikāṁ vātsalyākhyāṁ prītiṁ, tayos tatāna āvirbhāvitavān | kīdṛśīṁ? yā nija-mādhuryeṇa sarvam eva janaṁ mohayati tām | kathaṁ tatāna? ity āśaṅkya nijaiśvaryācchādaka-nija-mādhurya-prakāśanenety āha—uvāca iti | athavā, māyā vayunaṁ jñānam iti nighaṇṭu-dṛṣṭyā nijāṁ tādṛśa-prema-janakatvenāntaraṅgāṁ māyāṁ nija-mādhurya-jñānaṁ tatāna | tat-prakāram āha—uvāceti | māyā-manuṣyasya aśeṣa-vidyā-pracurasya narākṛti-para-brahmaṇa iti |
Теперь надо разобрать степени и в чувствах окружения — тех, для кого средство жизни именно Бхагаванность. Бхагаванность вообще двояка: в облике высшего владычества и в облике высшей сладости. Владычество — господство. А сладость — похищение ума нравом, качествами, обликом, возрастом, играми и особыми связями; высшесть же — неимение ни равных, ни высших. И четырёхвидное окружение — преданные и прочие — тоже двояко: у одних главное переживание высшего владычества, у других — высшей сладости. А что одно лишь владычество рождает оторопь, смятение и мысль о почтении, а одна лишь сладость рождает любовь, — установлено всеобщим переживанием. Оттого, раз там и владычество и сладость высши, то и оторопь с прочим, и любовь, соответственно, будут высшими.\n\nОттого и: «Деваки и Васудева, постигнув, что оба сына — владыки мира, обняли их, поклонившихся, не оробев. А лучший из мужей, узнав, что родители постигли суть, — „да не будет так“ — простёр свою майю, морочащую людей. И, подойдя со старшим братом, бык сатватов, почтительно склонившись, радуя их, сказал родителям: „матушка“, „батюшка“ — с почтением»; и сразу вслед: «Так, обморочённые речью Хари, человека по майе, души вселенной, они подняли их на колени, обняли и обрели радость; орошая слезами, окутанные петлёю нежности, они ничего не сказали, о царь, — со сдавленным слезами горлом, обморочённые».\n\n«Постигших суть» — у кого стала постигнутой суть, имеющая признаком владычество над миром; узнав их такими. «Да не будет так» — то есть: у них двоих, взошедших в положение отцовства и потому единственно достойных высшей премы, труднодостижимой для знающих преданных, чистых преданных и прочих, — да не будет того знания, которое её покрывает; и он простёр, распростёр свою майю, покрывающую силу, чтобы сокрыть своё владычество над миром. А сразу вслед он явил именно сладость, питающую такую его прему, — о чём и говорит «сказал» и далее.\n\nИли же, по Вишва-пракаше «майя — и в лицемерии, и в милости»: он простёр, проявил в них двоих свою майю, предмет которой он сам, — милость, то есть любовь, зовущуюся ватсальей. Какую? Ту, что своею сладостью морочит всякого человека. А как простёр? — заподозрив это, он говорит «сказал»: явлением своей сладости, сокрывающей его владычество. Или же, по взгляду словаря «майя — разумение, знание»: он простёр свою майю — знание своей сладости, сокровенное тем, что рождает такую прему. А образ того он говорит словом «сказал». «Человека по майе» — обильного всеми знаниями высшего Брахмана в человеческом облике.
ac80d3b08358 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Сцена встречи с родителями разобрана как намеренное действие: Он закрывает своё величие, чтобы у них осталось то, чего нет ни у кого, — право звать Его сыном.\n\nИ слово «майя» здесь прочитано в трёх словарных значениях подряд — покров, милость, знание, — и каждое даёт тот же смысл: то, что мешало бы обняться, убрано.