तद् एव व्यनक्ति त्रिभिः— नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच् च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन् महांस् तस्य न कामनिर्जयः स ईश्वरः किं परतो व्यपाश्रयः ॥ धर्मः क्वचित् तत्र न भूतसौहृदं त्यागः क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । वीर्यं न पुंसोऽस्त्य् अजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जितः ॥ क्वचिच् चिरायुर् न हि शीलमङ्गलं क्वचित् तद् अप्य् अस्ति न वेद्यम् आयुषः । यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्य् अमङ्गलः सुमङ्गलः कश् च न काङ्क्षते हि माम् ॥ अत्र तपआदिभिर् अपि न साम्यं विवक्षितम् । असाम्यप्रसिद्धेः । यथोक्तं इमे च इत्यादौ प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर् इति । किन्त्व् अन्यदीयतपआदिलेशानां सताम् अपि दोषान्तरोपरक्तत्वम् इत्य् एवम् अत्यन्तासाम्यम् एव विवक्षितम् । यस्य दुर्वासआदेः । क्वचिद् गुरुशुक्रादौ । कश्चिद् ब्रह्मसोमादिः । यः परतो व्यपाश्रयः परापेक्ष इन्द्रादिः । स किम् ईश्वरः? क्वचित् परशुरामादितुल्ये तदानीन्तने न भूतसौहृदम् । शिबिराजतुल्ये न मुक्तिकारणं त्यागः । पुंसः कार्तवीर्यादितुल्यस्य वीर्यम् अस्ति, किन्त्व् अजवेगनिष्कृतं कालवेगपरिहृतं न भवति । यतस् तेषां तत्तद्गुणत्वम् अपि मायागुणकृतम् एव, न तु तदतीततत्तद्गुणत्वम् इति परामृशति—न हीति । हि यस्मात् । द्वितीयः श्रीमुकुन्दाद् अन्यः । अनेन सनकादय आत्मारामा अपि परिहृताः, तेषां शमदमादिगुणानां मायिकत्वात् । तथा शिवोऽपि परिहृतः, शिवः शक्तियुतः शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः इति, हरिर् हि निर्गुणः साक्षात् इत्याद्युक्तेः । अथ प्रकारान्तरेण शिवं परिहर्तुम् उपक्रमते । क्वचिन् मार्कण्डेयादौ चिरायुश् चिरजीविता । शीलमङ्गलशब्देनात्र भोग उच्यते, इन्द्रियदमनशीलत्वाद् इति टीकायां हेतुविन्यासात्, अभोगिनो ह्य् अमङ्गलस्वभावत्वेन लोके नामाग्रहणदर्शनाच् च । यद् वा, क्वचिन्मयदानवादौ चिरजीवितास्ति, शीले स्वभावे मङ्गलं माङ्गल्यं नास्तीत्य् अर्थः, असुरस्वभावत्वाद् एव । बलिप्रभृतिषु शीलमङ्गलम् अप्य् अस्ति, किन्त्व् आयुषो वेद्यं वेदनं नास्ति, मरणानिश्चयात् । यत्र शिवे मङ्गलः स्वभावो नित्यत्वाच् च, आयुषो वेद्यत्वं चेत्य् उभयम् अप्य् अस्ति । सोऽप्य् अमङ्गलः बहिः श्मशानवासाद्यमङ्गलचेष्टितः । श्रीमुकुन्दं लक्ष्यीकृत्याह—कश् च कोऽपि तत्तद्गुणातिक्रम्यनन्तगुणत्वात् तत्तद्दोषहीनत्वाच् च सुमङ्गलः अतिशयेन सर्वेषां मङ्गलनिधानरूपः । स तु मां स्वरूपेण परमानन्दरूपां शक्त्या च सर्वसम्पत्तिदायिनीम् अपि न हि काङ्क्षति । स एव स्वरूपगुणसम्पत्तिभिः पूर्ण इत्य् अर्थः । अथ च “प्रेमवशोऽसौ प्रेमवतीं मां कथं नाकाङ्क्षेत्?” इत्य् अभिप्रेत्य श्लेषेण कश्चन कोऽपि सुमङ्गलोऽसौ हि निश्चितं मां काङ्क्षतीत्य् अपि भावितम् ॥
tad eva vyanakti tribhiḥ— nūnaṁ tapo yasya na manyu-nirjayo jñānaṁ kvacit tac ca na saṅga-varjitam | kaścin mahāṁs tasya na kāma-nirjayaḥ sa īśvaraḥ kiṁ parato vyapāśrayaḥ || dharmaḥ kvacit tatra na bhūta-sauhṛdaṁ tyāgaḥ kvacit tatra na mukti-kāraṇam | vīryaṁ na puṁso'sty aja-vega-niṣkṛtaṁ na hi dvitīyo guṇa-saṅga-varjitaḥ || kvacic cirāyur na hi śīla-maṅgalaṁ kvacit tad apy asti na vedyam āyuṣaḥ | yatrobhayaṁ kutra ca so'py amaṅgalaḥ sumaṅgalaḥ kaś ca na kāṅkṣate hi mām || atra tapa-ādibhir api na sāmyaṁ vivakṣitam | asāmya-prasiddheḥ | yathoktaṁ ime ca ity-ādau prārthyā mahattvam icchadbhir iti | kintv anyadīya-tapa-ādi-leśānāṁ satām api doṣāntaroparaktatvam ity evam atyantāsāmyam eva vivakṣitam | yasya durvāsa-ādeḥ | kvacid guru-śukrādau | kaścid brahma-somādiḥ | yaḥ parato vyapāśrayaḥ parāpekṣa indrādiḥ | sa kim īśvaraḥ? kvacit paraśurāmādi-tulye tadānīntane na bhūta-sauhṛdam | śibi-rāja-tulye na mukti-kāraṇaṁ tyāgaḥ | puṁsaḥ kārtavīryādi-tulyasya vīryam asti, kintv aja-vega-niṣkṛtaṁ kāla-vega-parihṛtaṁ na bhavati | yatas teṣāṁ tat-tad-guṇatvam api māyā-guṇa-kṛtam eva, na tu tad-atīta-tat-tad-guṇatvam iti parāmṛśati—na hīti | hi yasmāt | dvitīyaḥ śrī-mukundād anyaḥ | anena sanakādaya ātmārāmā api parihṛtāḥ, teṣāṁ śama-damādi-guṇānāṁ māyikatvāt | tathā śivo'pi parihṛtaḥ, śivaḥ śakti-yutaḥ śaśvat triliṅgo guṇa-saṁvṛtaḥ iti, harir hi nirguṇaḥ sākṣāt ity-ādy-ukteḥ | atha prakārāntareṇa śivaṁ parihartum upakramate | kvacin mārkaṇḍeyādau cirāyuś cira-jīvitā | śīla-maṅgala-śabdenātra bhoga ucyate, indriya-damana-śīlatvād iti ṭīkāyāṁ hetu-vinyāsāt, abhogino hy amaṅgala-svabhāvatvena loke nāmāgrahaṇa-darśanāc ca | yad vā, kvacin-maya-dānavādau cira-jīvitāsti, śīle svabhāve maṅgalaṁ māṅgalyaṁ nāstīty arthaḥ, asura-svabhāvatvād eva | bali-prabhṛtiṣu śīla-maṅgalam apy asti, kintv āyuṣo vedyaṁ vedanaṁ nāsti, maraṇāniścayāt | yatra śive maṅgalaḥ svabhāvo nityatvāc ca, āyuṣo vedyatvaṁ cety ubhayam apy asti | so'py amaṅgalaḥ bahiḥ śmaśāna-vāsādy-amaṅgala-ceṣṭitaḥ | śrī-mukundaṁ lakṣyīkṛtyāha—kaś ca ko'pi tat-tad-guṇātikramy-ananta-guṇatvāt tat-tad-doṣa-hīnatvāc ca sumaṅgalaḥ atiśayena sarveṣāṁ maṅgala-nidhāna-rūpaḥ | sa tu māṁ svarūpeṇa paramānanda-rūpāṁ śaktyā ca sarva-sampatti-dāyinīm api na hi kāṅkṣati | sa eva svarūpa-guṇa-sampattibhiḥ pūrṇa ity arthaḥ | atha ca “prema-vaśo'sau premavatīṁ māṁ kathaṁ nākāṅkṣet?” ity abhipretya śleṣeṇa kaścana ko'pi sumaṅgalo'sau hi niścitaṁ māṁ kāṅkṣatīty api bhāvitam ||
То же он раскрывает тремя стихами: «Верно, у кого-то есть подвиг — но нет победы над гневом; где-то есть знание — но не лишённое привязанности; некто велик — но нет у него победы над вожделением; и владыка ли тот, кто зависит от другого? Где-то есть долг — но нет дружества к существам; где-то отречение — но оно не причина освобождения; есть у мужа доблесть — но не отражающая натиска Нерождённого; ибо нет второго, кто был бы свободен от связи с гунами. Где-то долголетие — но нет благости нрава; где-то есть и она — но нет ведения срока; а где есть оба — тот и сам неблаг; кто же вполне благ — тот меня не желает».\n\nЗдесь подвигом и прочим имеется в виду не равенство — неравенство и так известно, как сказано в «эти и» и далее: «желанные для ищущих величия». Имеется в виду полное неравенство: крупицы подвига и прочего у других, даже когда они есть, окрашены иными изъянами.\n\n«У кого» — у Дурвасы и прочих; «где-то» — у Гуру, Шукры и прочих; «некто» — Брахма, Сома и прочие; «зависящий от иного» — оглядывающийся на другого Индра и прочие: разве он владыка? «Где-то» — в подобном Парашураме, тогдашнем, — нет дружества к существам. В подобном царю Шиби отречение не есть причина освобождения. У мужа, подобного Картавирье, доблесть есть, но она не отражает натиска времени. Ибо то или иное их качество сделано гунами майи, а не превосходит их, — и он заключает: «ибо нет». «Второй» — иной, кроме шри Мукунды. Этим отведены и Санака с прочими, радующиеся в себе: их шама, дама и прочие качества майичны. Так же отведён и Шива — по «Шива всегда соединён с силою, трёхпризнаков, окутан гунами» и «Хари же непосредственно бескачествен» и далее.\n\nДалее он иным способом приступает отвести Шиву. «Где-то» — у Маркандеи и прочих — долголетие. «Благость нрава» означает здесь наслаждение: в толковании довод расположен так — «имеющий нравом обуздание чувств»; и потому, что в мире имени не наслаждающегося не поминают, считая самую природу его неблагою. Или так: «где-то» — у Майи-данавы и прочих — есть долгая жизнь, но в нраве, в природе, нет благости, ибо природа асурская. У Бали и прочих есть и благость нрава, но нет ведения срока, ибо смерть неопределённа. «Где оба» — в Шиве: и благая природа, ибо он вечен, и ведение срока. «Он и сам неблаг» — внешне действия его неблаги: обитание на пепелище и прочее.\n\nИмея целью шри Мукунду, он говорит: «кто же» — некто, «вполне благой», ибо обладает бесконечными качествами, превосходящими все те, и лишён всех тех изъянов, — превосходно сущий обликом сокровищницы блага для всех. И он не желает меня — ни меня, чей собственный облик есть высшее блаженство, ни меня, силою дающей всякое богатство. Смысл: он и сам полон богатствами качеств собственного облика. А кроме того, подразумевая «он покорен преме — как же не пожелать ему меня, имеющую прему?», по двойному смыслу помыслено и обратное: «некто, вполне благой, непременно желает меня».
28c303ed4033 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Три стиха строят перечень не достоинств, а нехваток: у каждого есть что-то, и у каждого рядом с этим стоит своя прореха. Довод бьёт не по величию соперников, а по его составности.\n\nПоследняя строка читается двояко, и обе читки оставлены: он не желает меня, ибо полон, — и он непременно желает меня, ибо покорен любви. Полнота не отменяет ответного движения, а только меняет его причину.