अथ तद् एव गुणातीतत्वादिकं दर्शयितुं पुनः प्रक्रिया । तत्र तस्यां भगवत्सम्बन्धिज्ञानरूपत्वेन तत्सम्बन्धिसुखरूपत्वेन च गुणातीतत्वं श्रीभगवतैव दर्शितम्— कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ इति । सात्त्विकं सुखम् आत्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ इति च । एवम् एव च श्रीप्रह्लादस्य सर्वाधधूननब्रह्मानुभवानन्तरं परमप्रेमोदयो दर्शितः । तथास्याः स्वाभाविकानिमित्ततद्भक्तिरूपत्वेन च निर्गुणत्वं सिद्धम् अस्ति मद्गुणश्रुतिमात्रेण इत्यादि श्रीकपिलदेववाक्येन । एतदनन्तरं च सालोक्य इत्यादिपद्ये सर्वाभ्योऽपि मुक्तिभ्यः परमानन्दरूपत्वं दर्शितम् । अन्येषु च तस्याः परमपुरुषार्थतानिर्णयवाक्येषु परितस् तद् एव व्यक्तम् । तत्र यथा वर्णविधानम् इत्यादिगद्ये तस्या अपवर्गत्वनिर्देशेन गुणातीतत्वं नित्यत्वं च दर्शितम् । मुक्तिं ददाति कर्हिचित् इत्यादौ मुक्तिदानम् अतिक्रम्यापि भगवत्प्रसादविशेषमयत्वेन तत् त्रयम् । वरान् विभो इत्यादिद्वयेऽपि, कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् इत्य् अत्रागुणविकारत्वं तत एव नित्यत्वम् । न कामये नाथ इत्यादौ ततोऽप्य् आनन्दातिशयो दर्शितः । यस्यां वै श्रूयमाणायाम् इत्यादौ परमार्थवस्तुप्रतिपादकश्रीभागवतस्य फलत्वेनापि तत् त्रयम् । तत्रैवात्मारामाणाम् अपि तत्सुखश्रवणेन ताद्दार्ढ्यम् । मायातीतवैकुण्ठादिवैभवगतानां तत्पार्षदानां तच्छ्रवणेन तु किम् उत । तथैव तुष्टे च तत्र इत्यादौ, किं तैर् गुणव्यतिकराद् इह ये स्वसिद्धाः धर्मादयः इत्य् उक्त्वा गुणातीतत्वं, किम् अगुणेन च काङ्क्षितेन इत्य् उक्त्वा मोक्षाद् अपि परमानन्दरूपत्वं दर्शितम् । प्रत्यानीता इत्य् अत्रान्यस्य कालग्रस्तत्वम् उक्त्वा मुक्तेस् तस्याश् चाकालग्रस्तत्वेन साम्येऽपि तस्या आनन्दाधिक्यम् उक्तम् । एवं नात्यन्तिकं विगणयन्ति इत्यादौ, मत्सेवया प्रतीतं ते इत्यादौ, या निर्वृतिस् तनुभृताम् इत्यादि श्रीध्रुववाक्येऽपि योज्यम् । सर्वम् एतत् यस्याम् एव कवयः" इत्यादिगद्ये व्यक्तम् अस्ति । तत्रैव तया परया निर्वृत्या इत्य् अनेन साक्षाद् एव तस्या मोक्षाद् अपि परमत्वम् आनन्दैकरूपत्वं च निगदेनैवोक्तम् अस्ति । किं बहुना? परमानन्दैकरूपस्य सर्वानन्दकदम्बावलम्बस्य श्रीभगवतोऽप्य् आनन्दचमत्कारिता तस्याः प्रीतेः श्रूयते । यथोक्तं—प्रीतः स्वयं प्रीतिम् अगाद् गायस्य इति । तथा चाह— अहं भक्तपराधीनो ह्य् अस्वतन्त्र इव द्विज । साधुभिर् ग्रस्तहृदयो भक्तैर् भक्तजनप्रियः ॥ यथा ह्य् अस्वतन्त्रो जीवः पराधीनो भवति, तथैवाहं स्वतन्त्रोऽपि भक्तपराधीन इत्य् अर्थः । तत्र हेतुः— भक्ताख्यैः साधुभिर् मुमुक्षापर्यन्तकैतवरहितैर् ग्रस्तं भक्त्या वशीकृतं हृदयं यस्य सः । तत्र हेतुः—भक्तजनेषु प्रियः तत्प्रीतिलाभेनातिप्रीतिमान् ।
atha tad eva guṇātītatvādikaṁ darśayituṁ punaḥ prakriyā | tatra tasyāṁ bhagavat-sambandhi-jñāna-rūpatvena tat-sambandhi-sukha-rūpatvena ca guṇātītatvaṁ śrī-bhagavataiva darśitam— kaivalyaṁ sāttvikaṁ jñānaṁ rajo vaikalpikaṁ ca yat | prākṛtaṁ tāmasaṁ jñānaṁ man-niṣṭhaṁ nirguṇaṁ smṛtam || iti | sāttvikaṁ sukham ātmotthaṁ viṣayotthaṁ tu rājasam | tāmasaṁ moha-dainyotthaṁ nirguṇaṁ mad-apāśrayam || iti ca | evam eva ca śrī-prahlādasya sarvādha-dhūnana-brahmānubhavānantaraṁ parama-premodayo darśitaḥ | tathāsyāḥ svābhāvikānimitta-tad-bhakti-rūpatvena ca nirguṇatvaṁ siddham asti mad-guṇa-śruti-mātreṇa ity-ādi śrī-kapila-deva-vākyena | etad-anantaraṁ ca sālokya- ity-ādi-padye sarvābhyo'pi muktibhyaḥ paramānanda-rūpatvaṁ darśitam | anyeṣu ca tasyāḥ parama-puruṣārthatā-nirṇaya-vākyeṣu paritas tad eva vyaktam | tatra yathā varṇa-vidhānam ity-ādi-gadye tasyā apavargatva-nirdeśena guṇātītatvaṁ nityatvaṁ ca darśitam | muktiṁ dadāti karhicit ity-ādau mukti-dānam atikramyāpi bhagavat-prasāda-viśeṣamayatvena tat trayam | varān vibho ity-ādi-dvaye'pi, kathaṁ vṛṇīte guṇa-vikriyātmanām ity atrāguṇa-vikāratvaṁ tata eva nityatvam | na kāmaye nātha ity-ādau tato'py ānandātiśayo darśitaḥ | yasyāṁ vai śrūyamāṇāyām ity-ādau paramārtha-vastu-pratipādaka-śrī-bhāgavatasya phalatvenāpi tat trayam | tatraivātmārāmāṇām api tat-sukha-śravaṇena tād-dārḍhyam | māyātīta-vaikuṇṭhādi-vaibhava-gatānāṁ tat-pārṣadānāṁ tac-chravaṇena tu kim uta | tathaiva tuṣṭe ca tatra ity-ādau, kiṁ tair guṇa-vyatikarād iha ye svasiddhāḥ dharmādayaḥ ity uktvā guṇātītatvaṁ, kim aguṇena ca kāṅkṣitena ity uktvā mokṣād api paramānanda-rūpatvaṁ darśitam | pratyānītā ity atrānyasya kāla-grastatvam uktvā muktes tasyāś cākāla-grastatvena sāmye'pi tasyā ānandādhikyam uktam | evaṁ nātyantikaṁ vigaṇayanti ity-ādau, mat-sevayā pratītaṁ te ity-ādau, yā nirvṛtis tanu-bhṛtām ity-ādi śrī-dhruva-vākye'pi yojyam | sarvam etat yasyām eva kavayaḥ" ity-ādi-gadye vyaktam asti | tatraiva tayā parayā nirvṛtyā ity anena sākṣād eva tasyā mokṣād api paramatvam ānandaika-rūpatvaṁ ca nigadenaivoktam asti | kiṁ bahunā? paramānandaika-rūpasya sarvānanda-kadambāvalambasya śrī-bhagavato'py ānanda-camatkāritā tasyāḥ prīteḥ śrūyate | yathoktaṁ—prītaḥ svayaṁ prītim agād gāyasya iti | tathā cāha— ahaṁ bhakta-parādhīno hy asvatantra iva dvija | sādhubhir grasta-hṛdayo bhaktair bhakta-jana-priyaḥ || yathā hy asvatantro jīvaḥ parādhīno bhavati, tathaivāhaṁ svatantro'pi bhakta-parādhīna ity arthaḥ | tatra hetuḥ— bhaktākhyaiḥ sādhubhir mumukṣā-paryanta-kaitava-rahitair grastaṁ bhaktyā vaśīkṛtaṁ hṛdayaṁ yasya saḥ | tatra hetuḥ—bhakta-janeṣu priyaḥ tat-prīti-lābhenātiprītimān |
Теперь, чтобы показать ту же превзойдённость гун и прочее, — изложение снова. То, что она превзошла гуны, шри Бхагаван показал сам: она есть знание, связанное с Бхагаваном, и радость, связанная с ним. «Кайвалья — саттвичное знание; раджасичное — то, что различает; природное — тамасичное знание; а то, что держится мною, признано бескачественным». И: «Саттвичная радость — от себя восставшая; от предметов восставшая — раджасичная; тамасичная — от обольщения и убожества; бескачественная — та, чьё прибежище я».\n\nТак же и у шри Прахлады показан восход высшей премы — сразу вслед за стряхиванием всего неблагого и переживанием Брахмана. И бескачественность её как естественной, беспричинной преданности ему установлена речением шри Капила-девы «одним лишь слышанием моих качеств» и далее. А сразу вслед за этим, в стихе «салокья» и далее, показано, что она есть высшее блаженство сравнительно со всеми освобождениями. И в прочих речениях, решающих, что она высшая цель человека, то же явно повсюду.\n\nТак в прозе «предписание по варнам» и далее указанием на неё как на само освобождение показаны и превзойдённость гун, и вечность. В «освобождение он даёт иной раз» и далее — та же троица, ибо она превосходит даяние освобождения и полна особой милости Бхагавана. И в двоице «Дары, о Вездесущий» и далее; а в «как изберёт дары, чья суть — видоизменение гун?» — то, что она не есть видоизменение гун, а оттого и вечна. В «Не желаю, о Владыка» и далее показано превосходство её блаженства и над тем. В «в которой, слушаемой» и далее — та же троица, ибо она и плод шри Бхагаватам, устанавливающего высшую вещь. Там же — и её утверждение тем, что о её радости слышат даже услаждающиеся в себе; а что уж говорить о том, что о ней слышат его спутники, достигшие великолепий Вайкунтхи и прочих, превзошедших майю.\n\nТак же и в «когда доволен он там» и далее: сказав «что нам в законе и прочем, что здесь достигается само смешением гун?», он показал превзойдённость гун; сказав «и что нам в бескачественном, которого желают?» — что она есть высшее блаженство и сравнительно с освобождением. В «нам возвращены» сказано, что иное поглощается временем, а освобождение и она равно временем не поглощаются, — и всё же у неё блаженства больше. Так же надо приложить и в «не считают предельного» и далее, в «достигнутое ими служением мне» и далее, и в речении шри Дхрувы «какая отрада у носящих тело» и далее. Всё это явно в прозе «в которой поэты» и далее; там же словами «тою высшею отрадою» прямым речением сказано и о её высшести сравнительно с освобождением, и о том, что она — единое блаженство.\n\nДа что много говорить: слышно, что этой любовью изумляется блаженством и сам шри Бхагаван, чей облик — единое высшее блаженство и кто есть опора всего сонма блаженств. Как сказано: «сам довольный, он обрёл довольство от Гаи». Так он и говорит: «Я подвластен преданным, будто несамостоятельный, о дваждырождённый; сердце моё поглощено святыми преданными, и я дорог преданным людям». Смысл: как несамостоятельная джива бывает подвластна, так и я, самостоятельный, подвластен преданным. Причина тому: у кого сердце поглощено, покорено преданностью тех святых, что зовутся преданными и лишены обмана вплоть до самой жажды освобождения. И причина тому: он дорог преданным людям — то есть весьма любит их, обретя их любовь.
e45249239df7 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Перечень мест, где любовь ставят выше освобождения, идёт подряд и кончается не человеком, а Им: блаженством изумляется Тот, кто сам есть блаженство.\n\nИ формула подвластности выверена: «будто несамостоятельный». Свободы Он не теряет — Он её отдаёт, и отдаёт именно тем, кто ничего не просит.