स्वरूपज्ञानम् आह—यत् तद् विशुद्धानुभवमात्रम् एकम् इत्यादि । यत् तत् प्रसिद्धं श्रीरामचन्द्रस्य दुर्वादलश्यामलरूपम् । अत्र प्रकाशैकलक्षणवस्तुनः सूर्यादिज्योतिषः प्रकाशकत्वं शौक्लादिमत्त्वम् इत्यादि धर्मवत् गुणरूपादिलक्षणतत्स्वरूपधर्मस्यापि तदात्मकत्वदृष्ट्या तन्मात्रत्वम् उक्तम् । य एव धर्मः स्वरूपशक्तिर् इति भगवत्सन्दर्भादौ स्थापितम् । अत एवैकम् अपि । तस्याश् च शक्तेर् मायातिरिक्तत्वम् आह—स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् इति । स्वरूपशक्त्या दूरीभूता त्रैगुण्यात्मिका माया शक्तिर् यस्मात् यत् । अतः प्रशान्तं सर्वोपद्रवरहितम् । अनुभावमात्रत्वे हेतुः—प्रत्यग्दृश्याद् अन्यत् । न चक्षुषा पश्यन्त रूपम् अस्य, यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यस् तस्यैषा आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् इति श्रुतेः । तत् कुतः? अनामरूपं, एतास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि इति प्रसिद्धप्राकृतनामरूपरहितम् । तत्र हेतुः—निरहम् इति । आत्मशब्देन हि श्रुताव् अस्यां परमात्मनो जीवाख्यशक्तिरूपोऽंश उच्यते । अनेनेति पृथक्त्वनिर्देशात् । तद्रूपेण च प्रवेशो नाम देवताशब्दवाच्यतेजोवारिमृल्लक्षणोपाध्यभिनिवेशः । स च तस्य जीवस्य तत्राहन्ताध्यासाद् एव भवति । ततोऽन्तर्यामिरूपेण स्वयं तत्र स्थितस्यापि तदध्यासाभावाद् उपाधिकृतनामरूपराहित्यं युक्तम् एवेत्य् अर्थः । सर्वथाहङ्कारराहित्ये सति व्याकरवाणीतिप्रयोगस्यानर्हत्वाद् इति भावः । ननु, श्रीरामरूपं न सर्वैर् एव प्रतीयते? तत्राह—सुधियोपलम्भनम् । शुद्धचित्तेन स्वरूपतयिवोपलभ्यत इत्य् अर्थः, नातः परं परम यद् भवतः स्वरूपम् इत्यादि श्रीब्रह्मवाक्यात् ।
svarūpa-jñānam āha—yat tad viśuddhānubhava-mātram ekam ity-ādi | yat tat prasiddhaṁ śrī-rāmacandrasya durvā-dala-śyāmala-rūpam | atra prakāśaika-lakṣaṇa-vastunaḥ sūryādi-jyotiṣaḥ prakāśakatvaṁ śauklādimattvam ity-ādi dharmavat guṇa-rūpādi-lakṣaṇa-tat-svarūpa-dharmasyāpi tad-ātmakatva-dṛṣṭyā tan-mātratvam uktam | ya eva dharmaḥ svarūpa-śaktir iti bhagavat-sandarbhādau sthāpitam | ata evaikam api | tasyāś ca śakter māyātiriktatvam āha—sva-tejasā dhvasta-guṇa-vyavastham iti | svarūpa-śaktyā dūrībhūtā traiguṇyātmikā māyā śaktir yasmāt yat | ataḥ praśāntaṁ sarvopadrava-rahitam | anubhāva-mātratve hetuḥ—pratyag-dṛśyād anyat | na cakṣuṣā paśyanta rūpam asya, yam evaiṣa vṛṇute tena labhyas tasyaiṣā ātmā vivṛṇute tanuṁ svām iti śruteḥ | tat kutaḥ? anāma-rūpaṁ, etās tisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāma-rūpe vyākaravāṇi iti prasiddha-prākṛta-nāma-rūpa-rahitam | tatra hetuḥ—niraham iti | ātma-śabdena hi śrutāv asyāṁ paramātmano jīvākhya-śakti-rūpo'ṁśa ucyate | aneneti pṛthaktva-nirdeśāt | tad-rūpeṇa ca praveśo nāma devatā-śabda-vācya-tejo-vāri-mṛl-lakṣaṇopādhy-abhiniveśaḥ | sa ca tasya jīvasya tatrāhantādhyāsād eva bhavati | tato'ntaryāmi-rūpeṇa svayaṁ tatra sthitasyāpi tad-adhyāsābhāvād upādhikṛta-nāma-rūpa-rāhityaṁ yuktam evety arthaḥ | sarvathāhaṅkāra-rāhitye sati vyākara-vāṇīti-prayogasyānarhatvād iti bhāvaḥ | nanu, śrī-rāma-rūpaṁ na sarvair eva pratīyate? tatrāha—sudhiyopalambhanam | śuddha-cittena svarūpatayivopalabhyata ity arthaḥ, nātaḥ paraṁ parama yad bhavataḥ svarūpam ity-ādi śrī-brahma-vākyāt |
Знание собственного облика он выражает так: «То, что есть одно лишь чистейшее переживание, единое» и далее. «То» — известный облик шри Рамачандры, тёмный, как лист травы дурвы. Здесь, подобно тому как у вещи, определяемой одним лишь светом, — у солнца и прочих светил — свойствами зовутся освещаемость, белизна и прочее, так и свойство его собственного облика, определяемое качествами, обликом и прочим, названо им самим — по видению, что оно той же природы. Ибо самое свойство и есть сила собственного облика, как утверждено в «Бхагават-сандарбхе» и далее; оттого и «единое».\n\nА что эта сила отлична от майи, он говорит словами «у кого своим сиянием разрушен распорядок гун»: то, у чего сила майи, природы трёх гун, отдалена силою собственного облика. Оттого «умиротворённое» — лишённое всякой напасти. Причина того, что оно одно лишь переживание: оно иное, чем видимое внутренним взором; по шрути «не оком видят облик его» и «кого избирает он, тем достижим, и тому этот Атман раскрывает своё тело».\n\nОтчего же? «Без имени и облика» — то есть лишённое известных природных имени и облика, по «эти три божества, войдя этою душою-собою, да разверну я имя и облик». Причина тому — «без я-сознания». Ведь словом «Атман» в этой шрути называется часть Параматмы в облике силы, зовущейся душою, — на что указывает отдельность в слове «этою». А вхождение в том облике и есть принятие обособителей, определяемых огнём, водою и землёю, что обозначены словом «божества». И бывает оно именно от наложения душою я-сознания там. Оттого, хотя сам он пребывает там в облике внутреннего правителя, такого наложения у него нет, и отсутствие имени и облика, созданных обособителем, уместно. Мысль: при всецелом отсутствии я-сознания неуместно было бы и само слово «разверну».\n\nНо облик шри Рамы воспринимается ведь не всеми? На это он говорит: «постигаемое благим разумом», то есть постигается чистым умом в собственном своём облике, — по речению шри Брахмы «нет ничего выше этого, о высший, что было бы твоим собственным обликом» и далее.
c1db347414df · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Облик здесь не покрывало на бесформенном, а само существо: свойство и носитель свойства одной природы, как свет и светило.\n\nИ условие видения названо: не острота зрения, а чистота ума — и прежде того его собственный выбор.